Jesse Klaver: Een Stormachtige Entree in de Politiek
Jesse Klaver begon zijn politieke carrière met een duidelijke missie: Nederland veranderen. Bij zijn presentatie als fractievoorzitter van GroenLinks verklaarde hij: "Het is mijn inzet om de steeds sterkere tendens om iedere maatschappelijke kwestie te reduceren tot een rekensom tegen te gaan. We weten van alles de prijs maar van bijna niks de waarde." Klaver maakte een opmerkelijke entree in de Nederlandse politiek, onder meer door het debat over ongelijke vermogensverdeling aan te zwengelen met de komst van de Franse econoom Thomas Piketty naar de Tweede Kamer. Hij baarde ook opzien met zijn uitlatingen aan het adres van ABN Amro-commissaris Van Slingelandt en zijn strijd tegen belastingontwijkende multinationals. Met zijn positie als jongste fractievoorzitter in de parlementaire geschiedenis, zette hij zich schrap om de status quo te doorbreken.
'De Mythe van het Economisme': Klavers Visie op de Samenleving
In zijn boek De mythe van het economisme deelt Jesse Klaver inzichten over zijn achtergrond, zijn ervaringen in de Tweede Kamer en zijn verzet tegen de economisering van de samenleving. Hij analyseert het concept 'economisme', schetst alternatieve benaderingen en geeft een stem aan een groeiende onderstroom in de samenleving. Klaver stelt dat het politieke debat te veel gereduceerd is tot een discussie over cijfers, zoals procentpunten economische groei, koopkrachtplaatjes en budgetbeheer. Hoewel hij het belang van meten niet ontkent, vindt hij dat cijfers slechts het begin van het politieke debat moeten zijn, niet het eindpunt. Politiek gaat volgens hem over idealen en waarden, met drie centrale waarden: mededogen of solidariteit, respect voor de Aarde en gelijke kansen voor iedereen.
Kritiek op Economisme: Meer dan een Financiële Kwestie
Klaver definieert economisme als het terugbrengen van alle maatschappelijke vraagstukken tot een financieel-economische kwestie, en als een impliciete ideologie die door bijna alle partijen in de Tweede Kamer wordt gedeeld. Dit leidt ertoe dat er in de Kamer vaak naar dezelfde oplossing wordt gezocht: meer markt, minder overheid, meer groei. Hij bekritiseert dit niet vanuit efficiëntie, maar omdat een mens niet gereduceerd kan worden tot een rekensom. Zorg gaat volgens hem ook over de beleving van een patiënt en aandacht van artsen, wat verloren gaat aan administratie. Klaver vindt efficiëntie geen interessante politieke discussie en pleit voor een eigen vocabulaire om het debat te voeren, in plaats van het claimen en omvormen van het vocabulaire van rechts.
Economisme versus Neoliberalisme en de Rol van de Overheid
Hoewel het concept 'economisme' overeenkomsten vertoont met 'neoliberalisme', vermijdt Klaver bewust het laatste woord om het niet in een rechts-politieke hoek te duwen. Zijn kritiek richt zich op de 'Derde Weg', het idee dat linkse doelen bereikt kunnen worden met rechtse recepten. Klaver pleit voor een nieuwe balans, waarbij hij niet 180 graden wil draaien naar meer overheid, minder markt en minder groei. Hij erkent dat zijn visie op economisme fluïde is en dat soms minder groei, meer markt, minder markt of juist meer overheid nodig kan zijn. Hij wijst erop dat de wereld ook fluïde is en dat zijn analyses samenhangend zijn, ook al worden ze soms als een 'containerbegrip' bestempeld.
Met betrekking tot de rol van de overheid, benadrukt Klaver dat deze aan de ene kant onachtzaam kan zijn in de ontwikkeling van kennis, maar aan de andere kant ook een belangrijke rol speelt, zoals Mariana Mazzucato aantoont. Hij stelt dat een dictatuur van de markt even erg is als een dictatuur van de staat. Hoewel hij een grote rol voor de overheid ziet, pleit hij niet voor een terugkeer naar het ziekenfonds, wat hij een systeem voor 'verliezerssocialisten' noemt. De vraag is waar de overheid groot moet zijn en waar niet. In de wetenschap zou hij juist een omgekeerde beweging willen zien, waarbij onderzoekers geld krijgen voor projecten, zonder dat direct resultaat wordt geëist. Hij erkent dat geld soms voor niets wordt uitgegeven, maar dat dit inherent is aan wetenschap en creativiteit.
Cijfers als Startpunt, Niet als Eindstation
Klaver bekritiseert het feit dat maatschappelijke kwesties worden teruggebracht tot financiële en economische rekensommen, waarin cijfers de boventoon voeren. Hij stelt dat cijfers het startpunt moeten zijn van politieke besluitvorming, niet het eindstation. Wanneer het bruto binnenlands product (bbp) groeit, ontstaat er een sfeer van succes, maar de vraag is hoe dat bbp groeit en waar het vandaan komt. Klaver wil niet het bbp bevechten, maar wel een debat over wat er achter de cijfers schuilt. Als alternatief voor het bbp noemt hij het bruto nationaal geluk, maar erkent dat ook dit een monomane focus op één getal kan risikeren. Hij pleit daarom voor een breed dashboard van indicatoren, zoals CO2-uitstoot, luchtkwaliteit, kinderarmoede en ongelijkheidsindicatoren.
Met betrekking tot de doorrekeningen van het Centraal Planbureau (CPB), vindt Klaver de doorrekeningen van budgettaire consequenties van maatregelen acceptabel. Echter, de economische doorrekeningen, zoals de opbrengst van onderwijs of de effecten van prestatiebeloningen en toetsing op economische groei, daar heeft hij twijfels bij. Hij heeft overwogen om bij de volgende verkiezingen niet meer mee te doen aan deze doorrekeningen, maar is daar nog niet over uit.
Moraal en Waarden in de Politiek
Een belangrijk punt in Klavers boek is de terugkeer van de moraal in de politiek, met drie centrale waarden: mededogen, zuinig zijn op de aarde en het hart kunnen volgen. Hij wil geen waardenpakket dat door de hele politiek wordt gedragen, maar ziet politiek juist als een gevecht over ideeën en idealen. Door het economisme is politiek volgens hem geen ideeënstrijd meer, maar wordt gedaan alsof alle keuzes zakelijk zijn. Hij stelt dat als economie het enige is wat telt, men geen steek verder komt en dat men bereid moet zijn om waarden te laten winnen. Besluitvorming wordt zo een optelsom van kwantitatieve informatie, kwalitatieve informatie en waarden, met politiek als uitkomst.