Het is alweer 50 jaar geleden dat de eerste aflevering van Te land, ter zee en in de lucht te zien was. Op 22 juni 1973 werden in Enkhuizen de eerste opnames gemaakt voor dit programma dat uitgroeide tot het langstlopende amusementsprogramma van de Nederlandse televisie. Vanaf 26 mei 1990 werkten leden van reddingsbrigades mee aan zo’n 140 afleveringen, wat getuigt van de blijvende populariteit en de vele facetten van het programma.
De Oorsprong: Van 'Vlieg er eens uit' tot een Zomerse Hit
Het idee voor het programma ontstond bij producent René Stokvis. Geïnspireerd door een foto in een Engelse krant van een man die met een zelfgebouwd, vliegtuigachtig apparaat vanaf de Tower Bridge in de Theems sprong, zag Stokvis potentie in een wedstrijd met dergelijke creaties. Terug in Nederland deelde hij zijn enthousiasme met collega Landré. Ze zochten naar een programma met een zomerse sfeer, iets wat destijds nog niet veel werd aangeboden op de Nederlandse televisie.
Om het concept verder uit te werken, benaderde Stokvis zijn vriend Lou van Rees, een impresario met ervaring in het organiseren van grote evenementen. Van Rees, zelf een liefhebber van watersport en vliegapparatuur, hielp Stokvis met het testen van de mogelijkheden van een deltavlieger. Na experimenten werd besloten dat een hoogte van 8,5 meter voldeed en dat de wedstrijd zou draaien om de vraag: wie blijft het langst in de lucht?
De eerste productie, aanvankelijk getiteld 'Vlieg er eens uit', vond plaats in de binnenhaven van Enkhuizen. De burgemeester en havenmeester werkten mee door de haven en de toegangswegen af te zetten. Een toren werd gebouwd voor de sprongen en een duikersteam stond klaar om de deelnemers uit het water te vissen. Als presentator werd dj Joost den Draaijer aangetrokken. De werving van deelnemers verliep moeizaam; slechts een handvol kandidaten meldde zich aan. Om het programma te vullen, werd een stuntteam ingeschakeld, wier acties als die van gewone Nederlanders werden gepresenteerd. De overige tijd werd gevuld met optredens van artiesten als BZN en The Cats.
De opnames waren, ondanks de aanvankelijke uitdagingen, een succes. Een memorabel incident betrof een rijksambtenaar, meneer Houtepen, die na een sprong met een zelfgebouwd apparaat zijn kunstgebit in zijn keel kreeg geschoten. Een duiker wist dit er tijdig uit te halen.
Groei en Variatie: Nieuwe Spellen en Blijvende Populariteit
'Vlieg er eens uit' bleek een grote kijkcijferhit, met miljoenen kijkers midden in de zomer. Hoewel Stokvis slechts één uitzending had besteld, was de potentie duidelijk. Het programma werd uitgebreid en kreeg de overkoepelende titel Te land, ter zee en in de lucht. Er werden nieuwe spellen bedacht, zoals 'Tobbedansen' (glijden van een ingezeepte helling) en 'Fiets ’m erin' (fietsen over een smal pad boven water). Ook de variant 'Achteruitrijden', waarbij deelnemers in echte auto's op een racecircuit achteruit moesten rijden, werd populair.
Het onderdeel 'Vlieg er eens uit' verdween uiteindelijk, nadat een deelnemer met een deltavlieger van de toren sprong en zo succesvol was dat het concept snel zijn originaliteit verloor.
De TROS was de omroep die dit programma jarenlang uitzond. Vanwege de populariteit en het jubileum van 50 jaar, zette AVROTROS de deuren open voor herinneringen, resulterend in de special 'Het beste van... 50 jaar Te land, ter zee en in de lucht', waarin hoogtepunten en bekende gezichten uit de 230 afleveringen werden getoond.
De Deelnemers: Van Passie tot Betaalde Baan
Johan Vlemmix uit Eindhoven is een van de meest iconische deelnemers. Hij deed 25 jaar lang mee, begon op zeventienjarige leeftijd met de 'Badkuipenrace' en groeide uit tot een bekende Nederlander. Vlemmix, die altijd zijn vakanties afzegde voor het programma, gaf uiteindelijk zelfs het startschot als starter. Hij beschrijft zijn deelname als het leukste werk dat hij ooit heeft gehad, en benadrukt de kick die hij kreeg van het bouwen van de karretjes en het meedoen.
Vlemmix won talloze prijzen, waaronder die voor de snelste deelnemer, de beste klusser en het origineelste voertuig. Zijn favoriete creaties waren een drie meter hoge olifant en een skimobiel. Hij merkt op dat er onder de deelnemers geen onderlinge rivaliteit of jaloezie bestond; iedereen was aardig.
Zijn meest spectaculaire en tegelijkertijd huiveringwekkende ervaring was een ongeluk tijdens de opnames in Utrecht in 1989, waarbij hij na een sprong op zijn rug op het ijs smakte. Gelukkig liep hij alleen lichte verwondingen op.
De Medische Begeleiding: Veiligheid voorop
Puck Hulstaert, oud-chirurg en traumatoloog, was dertig jaar lang (1980-2010) verantwoordelijk voor de gezondheid van de deelnemers. Hij zag diverse blessures, waaronder botbreuken, kaakbreuken en scalpverwondingen, maar benadrukt dat de meeste ongelukken geen ernstige gevolgen hadden. Hulstaert nam veertien koffers aan chirurgisch materieel mee naar de opnameterreinen, aangezien deze vaak ver van ziekenhuizen verwijderd waren.
Hij bemoeide zich actief met de technische keuring van de voertuigen om ongelukken te voorkomen. Vooral de vooras werd nauwkeurig gecontroleerd. Soms moesten voertuigen worden omgebouwd, wat tot discussies leidde met deelnemers die hun kroost snel op tv wilden zien vallen.
Hulstaert zag door de jaren heen een toename in de kwaliteit van de constructies, mede dankzij de deelname van HTS'ers en studenten van technische universiteiten. Dit leidde tot boeiende innovaties in het programma.
De Presentatoren en Regisseurs: Een Sportieve Benadering
Sportverslaggever Jack van Gelder presenteerde het programma tussen 1984 en 1996 en leverde commentaar bij de vele spectaculaire acties. Hij prees de inventiviteit van de deelnemers en de prestaties die werden geleverd.
Patrick van Mierlo, eindredacteur, creative director en regisseur tussen 1999 en 2002, vergeleek de regie met die van een sportuitzending. De kunst was om niet te veel te schakelen en de spanning van het spel te volgen, zonder af te leiden naar het publiek of close-ups. Tijdens zijn periode begonnen de productiekosten te knellen, waardoor steeds goedkopere spellen moesten worden bedacht, zoals 'Spijkerbroek hangen'.
Van Mierlo merkte op dat de formule in 2010 achterhaald raakte. Het werd steeds lastiger om deelnemers te motiveren en te vinden, en de druk om het er op tv leuk uit te laten zien, nam toe.
De Comeback: Een Nieuw Tijdperk voor Te Land, Ter Zee en in de Lucht
Na 13 jaar afwezigheid keerde Te land, ter zee en in de lucht in 2024 terug op televisie, met een herstart bij RTL 4. Presentatoren Ruben Nicolai en Gerard Joling (die het startschot gaf) namen de honneurs waar. Edwin Evers verzorgde het commentaar bij de nieuwe editie, die vanaf 31 augustus om 20.00 uur te zien was op RTL 4.
De terugkeer was niet geheel onverwacht, gezien het 50-jarig jubileum van de allereerste uitzending in 2023. De opnames vonden plaats in de Efteling, een locatie die historisch gezien een belangrijke rol heeft gespeeld in de geschiedenis van het programma. Tussen 24 en 31 mei 2024 werden vier afleveringen opgenomen op de Vonderplas, gevolgd door een winterse special.
Veel oud-deelnemers, zoals Marco Barink en Gerrit Foppen, stonden te popelen om opnieuw deel te nemen. Barink, bekend om zijn snelheidcreaties, moest opnieuw beginnen met ontwerpen, aangezien eerdere constructies waren afgevoerd. Foppen, meester in originele deelnamecreaties, overweegt een rol voor een piepjonge oude tekenfilmheld.
Evert de Graaf, die het programma het langst verbonden was, schreef in 2019 een boek over de opkomst, hoogtijdagen en teloorgang van het programma. Hij mocht in 2023 in de AVROTROS-special 'Het beste van 50 jaar Te Land, ter Zee en in de lucht' herinneringen ophalen.
De nieuwe editie van Te land, ter zee en in de lucht belooft de geest van het origineel te behouden, met zelfgebouwde voertuigen, spectaculaire sprongen en de onmisbare finishbel. Het programma blijft een viering van creativiteit, durf en puur vermaak.