Het verhaal van Jan Zonder Vrees, een film gebaseerd op het gelijknamige boek van Constant De Kinder, neemt ons mee naar Antwerpen in het jaar 1410. Daar zien we een jonge, opvallend sterke jongen die met gemak tonnen uit het ruim van een schip laadt. Deze jongeman is Jan Zonder Vrees, de kleinzoon van Moeder Neeltje.
Jan staat bekend om zijn moed; hij is nergens bang voor, zelfs niet voor spoken op het kerkhof. Zijn onbevreesde aard brengt hem echter ook in de problemen. Op een dag slaat het noodlot toe en vermoordt hij per ongeluk zijn neef Thijs. Op weg naar de gevangenis, het Steen, slaagt Jan erin te ontsnappen.
Tijdens zijn vlucht ontmoet Jan Dokus, een arme lijfeigene. Samen besluiten ze de gevaarlijke tocht te ondernemen naar het land van Dendermonde, waar de gemene waterduivel Kludde de streek onveilig maakt. Met Dokus aan zijn zijde, trotseert Jan alle gevaren, waaronder een tweegevecht met de Heer van Moerzeke.
De Ontwikkeling van een Held
Antwerpen, 15e eeuw. Jan Zonder Vrees, die toevallig dezelfde bijnaam deelt als de Hertog van Bourgondië, is de gespierde kleinzoon van Moeder Neeltje uit het Krabbenstraatje in Antwerpen. Jan leidt een roekeloos leven, waarin hij zichzelf voortdurend in de nesten werkt omdat hij van niets of niemand bang is.
Zijn neef Tijs (gespeeld door Dirk de Batist) probeert Jan te slim af te zijn door zich 's nachts op het kerkhof als spook te vermommen. Jan reageert echter met geweld en slaat Tijs in elkaar. De moeder van Jan (gespeeld door Dora Van der Groen) eist dat Jan voor de vierschaar verschijnt. Jan, die zich niet laat commanderen, ontvlucht op spectaculaire wijze Antwerpen, met de belofte om als vrij man en stinkend rijk terug te keren ter ere van zijn grootmoeder.
Op zijn tocht stroomopwaarts langs de Schelde ontmoet hij Dokus (gespeeld door Jef Burm), een schlemiele lijfeigene die mishandeld wordt door zijn heerboer, Stansen (gespeeld door Joris Colet). Jan grijpt direct in en slaat Stansen wat verstand bij. Stansen, overtuigd van Jans rechtschapenheid, moedigt hem aan om de strijd aan te gaan met de waterdemon Kludde, die de omgeving van Dendermonde teistert. Jan ziet dit als de perfecte uitdaging om te ontdekken of er toch iets is dat hem angst kan aanjagen.
Productie en Historische Context
Jan Zonder Vrees is de eerste volledig in Vlaanderen gedraaide lange animatiefilm. Deze coproductie van de BRT met de Gentse animatiefilmstudio Pen-films is een prestigieuze verfilming van het bekende kinderboek van Constant De Kinder. Het boek vierde kort daarvoor zijn honderdste verjaardag.
Jef Cassiers, bekend van de kolderfilmpjes 't Manneke en tal van Vlaamse jeugdfeuilletons, nam de regie op zich. De film verscheen oorspronkelijk in 1985 in de bioscoop en werd later, in 1986, in acht afleveringen van elk 10 minuten uitgezonden op de BRT.
De productie van Jan Zonder Vrees kan qua budget niet tippen aan die van Amerikaanse of Europese filmstudio's, waardoor de film er relatief goedkoop uitziet. De stijl doet denken aan de films van Ralph Bakshi en de vroege strips van Vandersteen. Dit was niet de eerste poging om het populaire boek te verfilmen; de BRT (toen nog NIR) deed al in 1956 een poging, maar door rechtstreekse uitzendingen is hiervan niets bewaard gebleven.
Thematische Diepgang en Aanpassingen
Hoewel de vormgeving van de film enigszins eenvoudig mag lijken, is het woord 'verbeeldingsrijk' hier zeker op zijn plaats, zeker gezien het beperkte budget. De film is een kunstzinnige weergave van het originele, ijzersterke bronmateriaal. Het jeugdboek Jan Zonder Vrees behandelde destijds sterke emancipatorische thema's, pleitte tegen bijgeloof en bood een studie van Vlaamse middeleeuwse gebruiken, zoals het recht op godsoordeel.
Jan, het enige moreel rechtschapen figuur, wordt vertolkt door Jan Decleir. Hij wordt neergezet als een krachtige beschermengel voor de zwakkeren in de samenleving. Zijn hulp wordt alleen verleend onder de belofte dat de ontvangers gezond zullen eten en spiermassa zullen kweken.
De film volgt het boek redelijk nauwgezet, met enkele opmerkelijke aanpassingen. In het boek leidt de confrontatie tussen Jan en Tijs tot de dood van Tijs, die zijn nek breekt tegen een zerk. Voor een kinderfilm was dit te heftig, dus werd Tijs in de film slechts zwaargewond, wat echter nog steeds leidt tot de doodstraf voor Jan.
Daarnaast is er tussen het verslaan van Kludde en de ontmoeting met Alwina en haar moeder een deel uit het boek weggelaten. Dit deel benadrukt Jans rol als verdediger van weduwen en wezen, en speelt met de naamsverwarring (mensen denken dat hij de Hertog van Bourgondië is). Na zijn adelslag jaagt Jan ook Engelse soldaten weg uit Sluis en komt hij op voor een groep geïntimideerde joden, wat opmerkelijk is voor een boek uit 1910.
Het boek eindigt met Jans triomfantelijke terugkeer. Latere jeugdauteurs schreven sequels over het huwelijksleven van Jan en Alwina.
De DVD-uitgave en Beeldkwaliteit
In de moderne maatschappij, met figuren als Batman en Superman, dreigt Jan Zonder Vrees wat naar de achtergrond te verdwijnen. Het is daarom verheugend dat JustBridge deze titel opnieuw heeft uitgebracht. Wel is het jammer dat de op de DVD de opgekniptte tv-afleveringen integraal zijn opgenomen, terwijl de oorspronkelijke bioscoopfilm ook volstond.
De acht televisieafleveringen worden achter elkaar afgespeeld wanneer de 'play all'-optie wordt gekozen, met telkens een korte samenvatting aan het begin. Desondanks is men blij met deze 25 jaar oude jeugdnostalgie.
De beeldkwaliteit heeft echter geleden onder de tand des tijds. De rand van het decor lijkt af en toe 'op te rollen' en er zijn diverse printbeschadigingen zichtbaar. De kleuren lijken echter wel trouw te zijn gebleven aan het origineel. De geluidstrack is in Dolby Surround 2.0, over het algemeen helder, met enkele uitzonderingen zoals de scène waarin Jan vanaf het erf van boer Stansen Kludde vervloekt, of wanneer Dokus en Alwina op zoek gaan naar haar moeder.