Transgender personen zijn mensen van wie de genderidentiteit niet overeenkomt met het geslacht dat ze kregen bij hun geboorte. Dit betekent dat iemand zich bijvoorbeeld bij de geboorte als jongen geïdentificeerd, maar zich van binnen een meisje voelt, of andersom. De term 'transgender' fungeert als een parapluterm die een breed scala aan ervaringen omvat. Dit artikel biedt meer inzicht in wat het betekent om transgender te zijn, en wat een sociale, medische en juridische transitie inhoudt.
Wat betekent transgender?
Bij de geboorte wordt aan een persoon meestal het geslacht 'jongen/man' of 'meisje/vrouw' toegekend, gebaseerd op fysieke kenmerken. Dit geboortegeslacht wordt ook vastgelegd in de geboorteakte. De genderidentiteit daarentegen, verwijst naar het innerlijke gevoel van iemands geslacht. Dit kan het gevoel zijn een jongen of een meisje te zijn, maar ook het gevoel geen van beide te zijn, of zich met beide te identificeren.
'Transgender' is een overkoepelende term voor personen wier genderidentiteit verschilt van hun geboortegeslacht. Een trans vrouw is bijvoorbeeld iemand die bij de geboorte als jongen werd geregistreerd, maar zich van binnen een meisje voelt. Omgekeerd is een trans man iemand die bij de geboorte als meisje werd geregistreerd, maar zich van binnen een jongen voelt.
De term 'transgender' omvat ook personen die zich niet exclusief als man of vrouw identificeren. Zij kunnen zich bijvoorbeeld identificeren als agender (zonder gender), non-binair (niet uitsluitend man of vrouw), of genderfluïde (genderidentiteit die kan wisselen). Personen die zich met meer dan één geslacht identificeren, en zich dus niet volledig als jongen of meisje voelen, worden vaak aangeduid als genderfluïde of non-binaire personen.
Wat is in transitie gaan?
Veel transgender personen doorlopen een proces dat bekend staat als transitie. In transitie gaan betekent het zetten van stappen om de uiterlijke kenmerken en/of de sociale presentatie van iemands geslacht meer in lijn te brengen met hun innerlijke genderidentiteit.
Sociale transitie
Een sociale transitie houdt in dat iemand gaat leven in overeenstemming met hun genderidentiteit. Dit kan gepaard gaan met aanpassingen in gedrag, uiterlijk, zoals kapsel, kleding en make-up. Het is belangrijk te benadrukken dat elke transitie uniek is en niet elke transgender persoon een transitie ondergaat. Velen zijn niet ontevreden over hun lichaam en voelen geen afkeer van hun geslachtsdelen; hun behoefte ligt primair in het uiten van hun genderidentiteit, bijvoorbeeld door hun kledingkeuze of kapsel.
Medische transitie
Voor een medische transitie is doorgaans een officiële diagnose vereist. De eerste stap hierin is het raadplegen van een huisarts, die kan doorverwijzen naar gespecialiseerde zorg. Het traject kan soms langdurig zijn vanwege wachtlijsten. Een genderteam kan na gesprekken en psychologische tests de diagnose genderincongruentie (voorheen genderdysforie) stellen.
Hormoontherapie
Na het verkrijgen van de diagnose kan gekozen worden voor hormoontherapie, wat mogelijk is vanaf 16-jarige leeftijd. Deze behandeling omvat het innemen of blokkeren van hormonen. Behandelingen kunnen gericht zijn op het verminderen van vrouwelijke geslachtskenmerken en het bevorderen van mannelijke kenmerken, zoals een lagere stem en meer lichaamshaar door middel van testosteron. Soms worden middelen ingezet om de menstruatiecyclus te onderdrukken. Daarnaast kan een binder gedragen worden; een strak hesje dat de borsten platdrukt en minder zichtbaar maakt.
Voor een meer vrouwelijker transitie kunnen anti-androgenen worden gebruikt om de testosteronproductie te verminderen, aangevuld met het vrouwelijke hormoon oestrogeen. Dit kan leiden tot minder gezichtsbeharing, een minder zware stem en een vertraagde lengtegroei. Kinderen en jongeren onder de 16 jaar kunnen onder voorwaarden puberteitsremmers krijgen om de ontwikkeling van secundaire geslachtskenmerken tijdelijk af te remmen.
Geslachtsbevestigende operaties
Geslachtsbevestigende operaties zijn chirurgische ingrepen die gericht zijn op het aanpassen van uiterlijke geslachtskenmerken of interne geslachtsorganen. Voor een meer vrouwelijker lichaam kunnen operaties zoals het verwijderen van de penis en balzak, het creëren van een vagina (vaginaplastiek), borstvergroting of het verkleinen van de adamsappel plaatsvinden. Voor een meer mannelijk lichaam kunnen operaties zoals borstverwijdering (mastectomie), verwijdering van eierstokken of baarmoeder worden uitgevoerd. Ook reconstructieve chirurgie, zoals het creëren van een penis (metadoïoplastiek of phalloplastiek), behoort tot de mogelijkheden.
Juridische transitie: het wijzigen van het geslacht in officiële documenten
Sinds 1 juli 2014 maakt de Transgenderwet (Artikel 28 Burgerlijk Wetboek) het mogelijk om het officiële geslacht in documenten zoals paspoorten en identiteitskaarten te wijzigen zonder dat daarvoor verregaande operaties vereist zijn. Deze mogelijkheid geldt vanaf 16-jarige leeftijd. Vóór 2014 was onomkeerbare onvruchtbaarheid een vereiste, een voorwaarde die met de Transgenderwet van 2014 is komen te vervallen. Wel is nog steeds een 'deskundigenverklaring' van een BIG-geregistreerde 'deskundige Gender' noodzakelijk.
Het eerste genderneutrale paspoort in Nederland werd op 19 oktober 2018 uitgereikt aan Leonne Zeegers, met een 'X' in plaats van 'V' of 'M'. Momenteel is dit nog niet wettelijk geregeld en vereist het een gang naar de rechter. Leonne Zeegers heeft zich tien jaar ingezet voor deze genderneutrale vermelding, en stelde: "Het is een juridisch verwrongen werkelijkheid die niet gekoppeld is aan de natuurlijke werkelijkheid. De natuur heeft mij neutraal op de wereld gezet."
Er is al jaren discussie over de vernieuwing van de Transgenderwet. Voorstellen om de deskundigenverklaring te schrappen en de wijziging van geslacht ook voor personen onder de 16 jaar mogelijk te maken (met toestemming van ouders en via de rechter) stuiten op weerstand van andere politieke partijen. Het wetsvoorstel uit 2021 werd in 2023 controversieel verklaard na de val van het kabinet, wat betekende dat het demissionaire kabinet de wet niet kon behandelen. Een motie in 2024 om het wetsvoorstel in te trekken werd door de minister niet uitgevoerd, wat tot kritiek leidde.
Historisch perspectief en acceptatie
Vroeger heerste er veel onbegrip ten aanzien van transgender personen. Een deel van de bevolking beschouwde hen als geestelijk gestoord, omdat men van mening was dat iemands geslacht het meest natuurlijke aspect van het leven is en dus niet kon 'afwijken'. Transgender personen moesten veel verduren en werden regelmatig vernederd.
De 80-jarige transgender pionier Corinne van Tongerloo, geboren in 1936 en als jongen opgevoed, vertelde in 2017 over haar ervaringen. Ze voelde al op jonge leeftijd dat er iets niet klopte, maar het woord 'transgender' bestond nog niet en haar vroege leven was moeilijk. Uiteindelijk vertrok ze naar Casablanca, destijds bekend als de 'hoofdstad van de geslachtsveranderende operatie', uitgevoerd door dokter Georges Burou.
In 1975 zag de Nederlandse hormoonarts Louis van Gooren voor het eerst transgender personen op het spreekuur in het VU Medisch Centrum. Hij beschreef deze periode als "totaal nieuw in de geneeskunde" en een "hap-snap beleid" om te bepalen hoe men de benodigde zorg kon bieden op een acceptabele manier. Vooraanstaande artsen verfijnden de operatietechnieken, waardoor transgender personen niet meer voor operaties naar het buitenland hoefden. Het VU Medisch Centrum werd de locatie van de eerste en enige genderpoli ter wereld.
Transgenderzorg in Nederland
Neemt de acceptatie van transgender personen toe?
De laatste jaren is er meer aandacht voor genderdiversiteit en trans personen in de media, politiek en maatschappij. Steeds meer mensen durven openlijk uit te komen voor hun genderidentiteit. Televisieprogramma's zoals ‘Geslacht!’, ‘Hij, zij, hen’ en ‘Love me gender’, evenals (inter)nationale coming outs, dragen bij aan de acceptatie. Desondanks wordt er nog steeds lacherig over gedaan.
Onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau toont aan dat de opvattingen over genderdiversiteit tussen 2012/2013 en 2019/2020 iets positiever zijn geworden, maar de laatste jaren stilstaan. Het aantal mensen met positieve opvattingen is toegenomen (van 45% naar 60%), terwijl het aantal negatieve opvattingen stabiel is gebleven (ongeveer 10%). Desondanks krijgen transgender personen nog steeds frequent te maken met discriminatie, haat en geweld.
Voor hulp of advies kan men (anoniem) contact opnemen met MIND hulplijn.
Voornaamwoorden en genderinclusiviteit
De discussie rondom transgender personen heeft ook geleid tot een hernieuwde focus op taalgebruik en voornaamwoorden. Traditioneel worden in het Nederlands de voornaamwoorden 'hij/hem' voor mannen en 'zij/haar' voor vrouwen gebruikt. Voor personen die zich niet uitsluitend man of vrouw voelen, zoals non-binaire of genderfluïde personen, schieten deze binaire voornaamwoorden tekort.
Het Transgender Netwerk Nederland (TNN) heeft, na een peiling onder de achterban, alternatieven voorgesteld voor de bestaande binaire voornaamwoorden. Naast 'hij/zij' en 'hem/haar', pleit TNN voor de introductie van de voornaamwoorden 'hen' en 'hun' als neutrale alternatieven. De Zweedse taal kent sinds 2014 al het geslachtsneutrale persoonlijke voornaamwoord 'hen', dat wordt gebruikt wanneer het geslacht van de aangesproken persoon onbekend is of wanneer iemand zich niet prettig voelt bij de traditionele man/vrouw-indeling.
Voorheen werden onder transgenders wel de woorden 'Zhij' of 'Zhaar' gebruikt. Taalkundige Marc van Oostendorp introduceerde bij TNN het woord 'Vij' als een mogelijk genderneutraal voornaamwoord, analoog aan 'hij', 'zij' en 'gij'. TNN hoopt met deze initiatieven de Nederlandse taal completer te maken voor non-binaire transpersonen.
Tegenwoordig wordt het steeds gebruikelijker dat mensen aangeven met welke voornaamwoorden zij aangesproken willen worden. Naast 'zij/haar' en 'hij/hem' worden ook 'die/diens' of 'hen/hun' gebruikt door mensen die zich niet uitsluitend man of vrouw voelen. Deze genderneutrale voornaamwoorden, ook wel pronouns genoemd, worden steeds gebruikelijker, evenals neopronouns zoals 'ze' of 'zie'.
Het belang van het correct gebruiken van voornaamwoorden
Het correct gebruiken van iemands voornaamwoorden is cruciaal voor het tonen van respect voor hun genderidentiteit. Acteur en activist Thorn Roos de Vries benadrukt dat het gebruik van de juiste pronouns iemand gevalideerd doet voelen, wat bijdraagt aan wederzijds respect en het opbouwen van een band. Het opzettelijk verkeerd aanspreken van iemand kan als zeer onprettig worden ervaren.
Actrice Hanna van Vliet onderschrijft dit belang en stelt dat het logisch is dat er aparte aanspreekvormen bestaan voor personen die zich niet identificeren met de binaire man/vrouw-indeling. Het is een kwestie van respect en het accuraat weergeven van de realiteit.
Hoe achterhaal je iemands voornaamwoorden?
De meest directe manier om iemands voornaamwoorden te achterhalen, is door het simpelweg te vragen. Van buitenaf is dit niet af te leiden. Van Vliet suggereert om het gesprek te observeren of iemand er zelf iets over zegt, en om op een natuurlijk moment de vraag te stellen. Het vragen naar pronouns zal naar verwachting in de toekomst steeds normaler worden.
Hoe zorg je ervoor dat je juist aangesproken wordt?
Als je zelf bepaalde voornaamwoorden hebt waarmee je graag aangesproken wordt, kun je dit aan het begin van een gesprek aangeven. Het is ook aan te raden om de pronouns van de ander te vragen. Iemand kan zichzelf ook direct corrigeren wanneer diegene verkeerd wordt aangesproken (gemisgendered).
Taal evolueert: de identiteit van je medemens is belangrijker dan taal
Het 'taalargument' - dat genderneutrale pronouns nog 'niet gewend' zijn - wordt door sommigen als een excuus gezien om het niet te proberen. Taal is echter constant in beweging en evolueert. Het ongemak bij het horen van nieuwe taalvormen mag niet belangrijker zijn dan de identiteit van een medemens.
Fouten maken in het aanspreken: wat te doen?
Het is vooral belangrijk dat de intentie om het goed te doen aanwezig is. Als iemand een fout maakt, is het niet direct een reden tot afwijzing, zolang de persoon zijn best doet. Het gebruik van nieuwe pronouns went na verloop van tijd. Zelfcorrectie zonder er een groot punt van te maken, helpt bij het wennen. Met goede bedoelingen worden fouten niet direct afgerekend.
Hoe cisgender personen genderinclusiviteit kunnen bevorderen
Cisgender personen (zij die zich prettig voelen bij het geslacht dat ze bij geboorte kregen) kunnen een belangrijke rol spelen bij het normaliseren van pronouns. Het kan fijn zijn als zij iemand anders corrigeren wanneer diegene verkeerd wordt aangesproken. Het vermelden van je eigen pronouns op sociale media, zelfs als het de traditionele zijn, helpt het idee te normaliseren dat pronouns niet altijd aannemelijk zijn en niet per se binair hoeven te zijn.
Het creëren van bewustzijn over verschillende genderidentiteiten is essentieel. Dit kan door erover in gesprek te gaan, mensen te corrigeren die fouten maken, en groepen op een genderneutrale wijze aan te spreken. Het wetenschappelijke feit dat er meer dan twee geslachten bestaan, zou omarmd moeten worden, wat kan leiden tot meer vrijheid voor iedereen.