De vos komt voor in de folklore van vele culturen, maar vooral in de Europese en Oost-Aziatische, waar hij wordt voorgesteld als een figuur van slimmigheid, bedrog, of als een magisch dier met bovennatuurlijke krachten, soms geassocieerd met transformatie.
De term "foxy" in het Engels (met de betekenis "de eigenschappen van een vos hebbend") kan ook verwijzen naar aantrekkelijkheid, sexappeal of roodharigheid.
De Vos in Europese Folklore
Slavische en Finse Tradities
In de Bulgaarse en Russische folklore komt Kuma Lisa voor, een vrouwelijke vos die meestal de rol van de bedrieger speelt. Kuma Lisa wordt vaak geconfronteerd met een ander personage, Kumcho Vulcho, een wolf die haar tegenpool is en vaak het slachtoffer wordt van haar streken.
In de Finse mythologie wordt de vos doorgaans afgeschilderd als een sluwe bedrieger, maar zelden als kwaadaardig. Hoewel zwakker, weet de vos uiteindelijk zowel de boosaardige en gulzige wolf als de sterke, maar niet zo slimme beer te slim af te zijn. Dit symboliseert de overwinning van intelligentie op zowel kwaadaardigheid als brute kracht.
In Noord-Finland zou de vos volgens de legende het noorderlicht creëren wanneer hij door de besneeuwde heuvels rent. Wanneer de vacht van de vos de sneeuw raakt, ontstaan er magische vonken die de hemel doen oplichten.
Middeleeuwse en Oude Griekse Verhalen
Een Occitaans lied uit de Middeleeuwen, Ai Vis lo Lop, bevat een wolf (lo lop), een vos (lo rainard) en een haas (lebre) die dansen en rond een boom cirkelen.
In de oude Griekse mythologie was de Teumessiaanse vos een gigantische vos die voorbestemd was om nooit gevangen te worden.
Mesopotamische en Joodse Tradities
In de vroege Mesopotamische mythologie is de vos een van de heilige dieren van de godin Ninhursag.
Aan de Joodse wijsgeer Matteya ben Heresh, uit de 2e eeuw n.Chr., wordt het volgende gezegde toegeschreven: "Ontmoet elke man met een vriendelijke groet; wees liever de staart onder de leeuwen dan de kop tussen de vossen." De uitdrukking "de kop tussen de vossen" is in deze context vergelijkbaar met de Engelse uitdrukking "een grote vis in een kleine vijver".
Italiaanse Folklore
In de Italiaanse folklore verschijnen de Vos en de Kat als een paar fictieve personages in Carlo Collodi's boek De Avonturen van Pinocchio. Beiden zijn oplichters die Pinocchio op het verkeerde pad brengen en tevergeefs proberen hem te vermoorden. Ze doen zich voor als gehandicapt: de Vos doet alsof hij kreupel is en de Kat doet alsof hij blind is.
Een sprookje uit 1894, "Scrapefoot", met een vos als antagonist, vertoont opvallende overeenkomsten met Robert Southey's "Het Verhaal van de Drie Beren". Dit sprookje werd ontdekt door folklorist Joseph Jacobs en kan de versie van Southey in de mondelinge traditie voorafgaan. Sommige bronnen stellen dat de illustrator John D. Batten in 1894 een variant van het verhaal rapporteerde die minstens 40 jaar oud was.
De Vos in Oost-Aziatische Folklore
China, Japan, Korea en Vietnam
In de Chinese, Japanse, Koreaanse en Vietnamese folklore zijn vossen (huli jing in China, kitsune in Japan, kumiho in Korea en hồ ly tinh in Vietnam) krachtige geesten die bekend staan om hun zeer ondeugende en sluwe aard. Ze nemen vaak de vorm aan van menselijke vrouwen om mannen te verleiden.
In het hedendaagse Chinees wordt het woord huli jing vaak negatief gebruikt om een minnares in een buitenechtelijke affaire te beschrijven.
In oude Koreaanse verhalen worden vossen-geesten voorgesteld als anti-goden die de god-draken bedreigen.
In de Chinese folklore wordt Prins Hanzoku geterroriseerd door een negen-staartige kitsune (vossen spirit).
In het spel Genshin Impact zijn zowel Yae Miko als Tighnari gebaseerd op vossen. Yae Miko is een kitsune en Tighnari heeft ontwerpkenmerken gebaseerd op de fennec fox.
In het K-drama "Tale of the Nine Tailed" (2020) staat een negen-staartige vos centraal die afstand doet van zijn positie als beschermgeest van de berg Baekdudaegan om te zoeken naar de reïncarnatie van zijn enige ware liefde.
De Vos in Amerikaanse en Afrikaanse Folklore
Oude Peruaanse Tradities
De Moche-bevolking van het oude Peru aanbad dieren en beelde de vos vaak af in hun kunst. De Moche geloofden dat de vos een krijger was die zijn geest zou gebruiken om te vechten.
Afrikaanse Mythologie
In de Dogon-mythologie wordt de vos geassocieerd met de god van de chaos.
De Vos in de Moderne Cultuur en Literatuur
Literatuur en Sprookjes
De vos duikt op in talloze literaire werken en sprookjes:
- 1908 en 1912 - Beatrix Potter nam vossen op in haar antropomorfe kinderboeken, als achtervolger in The Tale of Jemima Puddle-Duck en als titelpersonage in The Tale of Mr. Tod.
- 1932 - In Niimi Nankichi's Gon, the Little Fox, werd de vos misverstaan en doodgeschoten.
- 1940 - Disney's Pinokkio bevat J.
- 1965 - István Fekete's Vuk gaat over het leven van een verlaten vos en zijn wraak op een jager.
- 1967 - Daniel P. Mannix's The Fox and the Hound heeft een vos genaamd Tod als een van de twee protagonisten.
- 1970 - Roald Dahl's Fantastic Mr. Fox introduceert Mr. en Mrs. Fox.
- 1982 - William Steig's kinderboek Dr. De Soto bevat een vos.
- 1986-2011 - De Redwall-serie van Brian Jacques bevat vos-personages zoals Fortunata, Sela, Chickenhound/Slagar, Urgan Nagru, Silvamord, Nightshade, Vizka Longtooth en Rasconza.
- 1995 - Lajos Parti Nagy's Fox Affair at Sunset (lit. Rókatárgy alkonyatkor).
- 2002 - "Brer Fox Tackles Brer Tarrypin", uit Uncle Remus, His Songs and His Sayings: The Folk-Lore of the Old Plantation, door Joel Chandler Harris.
- 2002 - In Balto II: Wolf Quest, het vervolg op Balto uit 1995, misleidt een sluwe vos Balto terwijl deze zoekt naar zijn dochter.
Film en Televisie
De vos is ook een populair personage in films en televisieseries:
- 1965 - Dr.
- 1986 - Hospital Radio's The Space Gypsy Adventures: D.C. Bones, D.C.
- 1987 - In Maple Town zijn de leden van de Fox Family Fanny, Freddy, Mr. en Mrs.
- 2005 - Andrew Adamson's The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch, and the Wardrobe bevat Mr.
- 2009 - Fantastic Mr. Fox (animatiefilm).
- 2016 - Disney's animatiefilm Zootopia (ook bekend als Zootropolis) bevat drie vos-personages: Nick Wilde, een van de hoofdrolspelers, evenals Gideon Grey en Finnick, twee ondersteunende personages.
- 2017 - The Big Bad Fox and Other Tales...
- 2018-2020 - Unikitty! bevat Dr.
Zootopia - All Clips From The Movie (2016) Disney
Muziek en Games
De vos heeft ook zijn weg gevonden naar muziek en videogames:
- 2004 - Het tweede studioalbum van mewithoutYou heet Catch for Us the Foxes. De daaropvolgende albums bevatten de nummers "The Fox, the Crow, and the Cookie" (It's All Crazy! It's All False! It's All a Dream!).
- 2008 - Rapper Nas nam het nummer "Sly Fox" op op zijn titelloze album uit 2008.
- 2013 - De populaire Ylvis-hit "The Fox (What Does the Fox Say?)" kreeg wereldwijde bekendheid.
- 2016 - Baby Shark Dance is een populair kinderliedje gemaakt door het educatieve merk Pinkfong.
- In de videogame-serie Metal Gear Solid staat de speciale eenheid bekend als "FOXHOUND".
De Vos als Symbool en Metafoor
Sociologie en Filosofie
De Italiaanse socioloog en econoom Vilfredo Pareto (1848-1923) ontwikkelde in zijn Trattato di Sociologia Generale (1916) het concept van een sociale eliteklasse, die hij verdeelde in sluwe 'vossen' en gewelddadige 'leeuwen'.
Moderne Slang
De woorden "vos" en "foxy" zijn in Engelstalige samenlevingen slang geworden voor een individu (meestal vrouwelijk) met sexappeal.
Religieuze Symboliek
De Katholieke Kerk gebruikte afbeeldingen van vossen gekleed als monniken of priesters die predikten tegen ganzen in kerkkunst als propaganda tegen de Lollarden.
Schepen Genoemd naar de Vos
Zestien schepen en twee aan land gevestigde eenheden van de Royal Navy zijn vernoemd naar de vos (HMS Fox).