De introductie van de CoronaMelder-app, die na maandenlang testen eindelijk landelijk in gebruik is genomen op 24 september 2024, markeert een belangrijke stap in de aanpak van het coronavirus in Nederland. Deze app, samen met de later geïntroduceerde CoronaCheck-app, heeft tot doel de verspreiding van het virus te beperken en het maatschappelijk leven weer mogelijk te maken.
CoronaMelder: Meldingen en Privacy
De CoronaMelder-app is ontworpen om gebruikers te waarschuwen wanneer zij in de buurt zijn geweest van iemand die positief is getest op corona. Het gebruik van de app is vrijwillig en mensen mogen niet verplicht worden deze te installeren.
Hoe werkt de CoronaMelder?
De app maakt gebruik van bluetooth-technologie van Google en Apple om contactmomenten te registreren. Op basis van bluetooth-signalen detecteert de app of, hoe lang en hoe dicht gebruikers bij elkaar zijn geweest. Wanneer iemand positief is getest, kan deze persoon ervoor kiezen om zijn of haar "digitale dobbelstenen" (willekeurige getallen die contactmomenten voorstellen) te uploaden naar een centrale server. Deze server stuurt de informatie vervolgens naar alle gebruikers van de app, waarna lokaal op de telefoon wordt gecontroleerd of er contact is geweest met een besmet persoon. Indien dit het geval is, ontvangt de gebruiker een waarschuwingsmelding.
Privacyoverwegingen
Volgens de app zelf worden persoons- en locatiegegevens niet bewaard. De uitwisseling van "digitale dobbelstenen" gebeurt via willekeurige getallen, waardoor gebruikers en het ministerie niet weten wie wie is. Om het risico op tracking door internetproviders te verkleinen, stuurt de app soms nepdobbelstenen. IP-adressen worden direct na binnenkomst op de server gefilterd en weggegooid.
Echter, privacy-organisaties zoals Bits of Freedom en Platform Burgerrechten, en mensenrechtenorganisatie Amnesty International, uitten kritiek. Zij hekelden de afhankelijkheid van het ministerie van technologiebedrijven als Google en Apple, die de onderliggende technologie bepalen. Ook werd erop gewezen dat het gebruik van bluetooth op Android-toestellen toegang tot de locatie vereist, hoewel de app stelt dit niet te gebruiken.
Testen en Quarantaine
Een belangrijke randvoorwaarde die door experts, zoals epidemioloog Carl Moons van het UMC Utrecht, werd benadrukt, is de mogelijkheid om zich direct te laten testen na een melding. Vanwege de toenmalige krapte in testcapaciteit was testen alleen mogelijk met gezondheidsklachten, zelfs na een waarschuwing van de app. Gebruikers kregen het dringende advies om in zelfquarantaine te gaan. De effectiviteit van dit advies, met name bij mensen zonder klachten, werd in twijfel getrokken. Er werd een evaluatieprotocol opgesteld om te onderzoeken wat mensen deden na een melding.
De GGD's waren ook kritisch, omdat de app de testcapaciteit verder onder druk zou zetten. De commissie adviseerde om, zodra de testcapaciteit op orde was of sneltesten beschikbaar kwamen, waarschuwingen vanuit de app direct te laten opvolgen met de mogelijkheid tot testen.
Meerwaarde en Beperkingen
Ondanks de kritiek zag Moons zeker meerwaarde in de app. De CoronaMelder kan nauwe contacten sneller informeren dan het bestaande bron- en contactonderzoek en kan mensen informeren over besmette personen die zij zich niet kunnen herinneren of niet eens kennen. Wel adviseerde de commissie om het dringende advies om tien dagen in quarantaine te gaan anders te formuleren, meer gericht op het vermijden van risico's en het opvolgen van basisregels.
Een significant nadeel was dat de app nog niet samenwerkte met corona-apps uit andere landen. Dit betekende dat reizigers naar bijvoorbeeld Duitsland de Duitse versie moesten downloaden. Er werd echter gewerkt aan Europese samenwerking, die naar verwachting eind november rond zou zijn, waarbij landen codes zouden uitwisselen.
De app kende ook een foutmarge: niet elk contact van langer dan 15 minuten was per definitie gevaarlijk.
Testen van CoronaMelder app
CoronaCheck: Toegangsbewijs voor Maatschappelijk Leven
Naast de CoronaMelder werd later de CoronaCheck-app geïntroduceerd. Deze app diende als een digitaal toegangsbewijs om het maatschappelijk leven weer te openen. Met CoronaCheck konden mensen aantonen dat ze recent negatief waren getest, gevaccineerd waren, of hersteld waren van corona.
Hoe werkt CoronaCheck?
Met de CoronaCheck-app kon men een afspraak maken voor een coronatest, met name voor mensen zonder klachten die bijvoorbeeld een festival of wedstrijd wilden bezoeken. Speciale teststraten werden hiervoor beschikbaar gesteld. De uitslag van de test werd voorzien van een code die in de app werd ingevoerd, gevolgd door een tweede code via sms. Na het invoeren van beide codes verscheen een negatief testbewijs in de app, dat werd omgezet in een QR-code. Medewerkers konden deze QR-code scannen met een aparte app. Een groen scherm gaf aan dat de test geldig, negatief en recent was, terwijl een rood scherm een ongeldig bewijs aangaf (wat niet betekende dat de persoon besmet was).
Commerciële testlocaties konden ook worden aangesloten op de app. Tot 1 mei waren alle testen voor een negatief testbewijs voor CoronaCheck gratis; daarna namen deelnemende sectoren een deel van de kosten op zich.
Privacy van CoronaCheck
De QR-code werd elke drie minuten ververst en willekeurig gegenereerd, wat moest voorkomen dat één code overal gebruikt kon worden en de gebruiker gevolgd kon worden. Het ministerie benadrukte dat dit de privacy van de gebruiker beschermde. Voor mensen zonder smartphone was er een papieren testbewijs beschikbaar. Om misbruik te voorkomen, moest men bij het tonen van het testbewijs ook een identiteitsbewijs laten zien, waarbij initialen en geboortedatum werden gecontroleerd met het identiteitsbewijs.
Testfestivals en Basisregels
De CoronaCheck-app werd voor het eerst ingezet bij testfestivals van Fieldlab. Hierbij moesten festivalgangers een negatieve coronatestuitslag laten zien, die ze via de app konden tonen. Het ministerie benadrukte dat het tonen van een negatieve uitslag niet betekende dat de basisregels, zoals 1,5 meter afstand, niet meer nageleefd hoefden te worden.
Vaccinatiebewijs en Herstelbewijs
De CoronaCheck-app werd later uitgebreid met de mogelijkheid om een vaccinatiebewijs te tonen. Dit werd belangrijk voor reizen naar andere EU-landen en voor toegang tot evenementen waar de 1,5 meter afstand kon worden losgelaten. Het ministerie was terughoudend met een indirecte vaccinatieplicht, maar erkende de wens van Zuid-Europese landen om toerisme te stimuleren.
Er werden discussies gevoerd over de geldigheid van testen: het Outbreak Management Team (OMT) adviseerde een termijn van maximaal 24 uur voor testen, terwijl het ministerie een termijn van 48 uur hanteerde voor gebruiksvriendelijkheid. Later werd het herstelbewijs verlengd van 180 naar 365 dagen, gebaseerd op onderzoek dat aantoont dat antistoffen langer bescherming bieden. In het buitenland bleef het herstelbewijs echter 180 dagen geldig en alleen na een positieve PCR-test.
Kritiek en Veiligheidskwesties
Burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom uitte kritiek op het onderscheid dat dergelijke apps konden maken tussen groepen mensen, wat kon leiden tot ongelijkheid in de samenleving. Privacyprofessor Jaap-Henk Hoepman van de Radboud Universiteit wees op mogelijke uitsluiting voor mensen die zich minder makkelijk konden laten testen, zoals studenten die zich frequent moesten testen voor fysiek onderwijs. Er werden ook vraagtekens gezet bij de noodzaak van de app in het licht van de toenemende vaccinatiegraad.
Er waren ook significante veiligheidskwesties. Een lek bij het testbedrijf Testcoronanu maakte het mogelijk om valse toegangsbewijzen te genereren, wat de betrouwbaarheid van de app en het vertrouwen in het systeem ernstig schaadde. Dit lek gaf ook toegang tot de privégegevens van tienduizenden mensen. Naar aanleiding hiervan werd onderzoek ingesteld naar hoe het testbedrijf als betrouwbare partner was geaccepteerd.
Testen van CoronaMelder app
Technische Aspecten en Samenwerking
De CoronaCheck-app maakte gebruik van de technologie van Google Play Services voor Android en iOS 13.5 voor iPhones. Android-toestellen vereisten echter, vanwege de manier waarop bluetooth-scanning werkt op dat platform, toegang tot de locatie, ook al gebruikte de app deze gegevens niet actief. De mogelijkheid tot internationale samenwerking bleef beperkt, met name door het gebruik van minder privacyvriendelijke apps in sommige landen, zoals Frankrijk.
Er waren ook problemen met de registratie van vaccinaties in het centrale register, wat gevolgen had voor het verkrijgen van een groen vinkje in de app. Dit leidde tot vertragingen en de noodzaak voor handmatige aanpassingen door zorgverleners.