De Joodse Omroep (JO) was een Nederlandse publieke omroep die zich toelegde op het belichten van het jodendom in de breedste zin van het woord. Vanuit diverse invalshoeken, met de joodse religie als bindend element, bood de JO een platform voor programma's die zowel de joodse gemeenschap in Nederland aanspraken als een algemeen publiek informeerden.
Organisatie en Oprichting
Het bestuur van de Joodse Omroep was samengesteld uit vertegenwoordigers van de drie grote joodse kerkgenootschappen: het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap, het Nederlands Verbond voor Progressief Jodendom in Nederland en de Portugees-Israëlietische Gemeente. Primair richtte de Joodse Omroep zich op het Joodse volksdeel in Nederland, maar het achtte het van belang dat de radio- en televisieprogramma's ook werden gevolgd door een algemeen publiek.
De zendlicentie lag bij het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap (NIK), dat tot 2000 zelf de uitzendingen verzorgde onder de naam NIK Media. De eerste uitzending van deze zendgemachtigde vond plaats in 1973 op de radio. Van 1990 tot 2000 was Dick Houwaart eindredacteur van de Joodse Omroep, afdeling radio.
Evolutie en Vernieuwing
In september 2005 werd de naam Joodse Omroep officieel aangenomen. Met ingang van januari 2010 onderging de omroep een volledige vernieuwing van zijn programmering, waarbij de Joodse Omroep zich richtte op een breder en jonger publiek.
Via radio en televisie kwamen met grote regelmaat allerlei onderwerpen aan de orde die betrekking hadden op de Joodse gemeenschap, het joodse geloof of de joodse cultuur en tradities. Bij de programmering stond het overbrengen van kennis over het jodendom - in welke vorm dan ook - centraal.
Erkenning en Afscheid
In oktober 2015 won de omroep de Europese filmprijs Prix Europa 2015 voor de documentaire "Little Angels. Gelukkig oud in Beth Juliana", reportages uit 2012 over het Nederlandse bejaardenhuis Beth Juliana in Herzliya nabij Tel Aviv. Dit bejaardenhuis werd in 1979 opgericht en is bedoeld voor veel Joodse Nederlanders die na de oorlog naar Israël trokken en daar hun oude dag doorbrengen.
Op 6 december 2012 maakte VVD-staatssecretaris Sander Dekker van Cultuur zijn omroepplannen bekend waarin voor de kleine religieuze omroepen geen plaats meer was. Bij De Wereld Draait Door nam Prem Radhakishun het op voor de JO door te stellen dat daar een uitzondering voor moest worden gemaakt omdat Nederland daar een ereschuld aan heeft.
De JO hield per 1 januari 2016 op te bestaan. Het geluid van de JO kreeg echter een plaats in de zendtijd van de Evangelische Omroep (EO). De laatste uitzending van de JO was een aflevering van het Radio 5-programma "De kunst van het luisteren" op 27 december 2015. De laatste directeur was Alfred Edelstein.
Programma-inhoud en Thema's
De programmering van de Joodse Omroep omvatte een breed scala aan onderwerpen. Enkele voorbeelden van thema's en documentaires die aan bod kwamen:
- Portret van de joodse historicus Saul Friedländer, een vooraanstaand historicus op het gebied van nazisme en de Joodse genocide.
- De jeugd en ambities van schrijver Arnon Grunberg.
- De rol van Hans Knoop in de zaak-Menten uit 1977.
- De betekenis van de mezoeza in het joodse geloof.
- Persoonlijke verhalen over familiegeschiedenis, culturele tradities en het bereiden van familierecepten, zoals een Apfelstrudel met Duitse roots of een kwarktaart met Hongaarse familiegeschiedenis.
- De rol van Abraham Asscher en professor David Cohen, voorzitters van een belangrijke Raad.
- De Israëlische diplomatie, belicht door de inspanningen van Haim Divon.
- De nalatenschap van de vergeten fotografe Annemie Wolff en haar portretten van Joodse buurtgenoten in Amsterdam-Zuid.
- De wereldwijde Chabad-beweging en de wijsheid van rebbe Menachem Mendel Schneerson.
- Het uitzonderlijke levensverhaal van reislustige levensgenieter Sam Waagenaar (1908-1997).
- De ervaringen van Joodse Nederlanders die na de Tweede Wereldoorlog illegaal naar Palestina reisden.
- Het gedachtegoed van de joodse filosoof Baruch Spinoza (1632-1672) en de betekenis daarvan voor het heden.
- De omgang van joden met de gevolgen van antisemitisme en trauma's, onderzocht door Gideon Levy in de uitzending "Waarom haten ze ons?".
- Een televisieportret van rabbijn Awraham Soetendorp ter gelegenheid van zijn 70e verjaardag.
- Componist en jazzmusicus Theo Loevendie en zijn ambitie om een muziekstuk te wijden aan Baruch Spinoza.
- Relaties en ontmoetingen binnen de joodse studentenvereniging IJAR, zoals die van Menno en Jennifer.
- De zoektocht naar de geschiedenis van voorouders in Oost-Europa door joodse jeugdvrienden Mark Wiznitzer en Tsale Kirzner.
De Joodse Wereld bij de EO
Na het verdwijnen van de Joodse Omroep, lanceerde de Evangelische Omroep (EO) in september het programma "De Joodse Wereld". Met dit initiatief beoogt de EO de zichtbaarheid van de Joodse stroming bij de publieke omroep te versterken, zodat Joden zelf hun verhaal kunnen vertellen. "De Joodse Wereld" ging officieel van start op 21 september met de eerste aflevering om 15.25 uur op NPO 2. Diverse titels van "De Joodse Wereld" worden gebundeld op het centrale platform eo.nl/joodsewereld. Naast de televisieprogrammering ging eind september ook de podcast "Wallet en van Weezel" weer van start, en eerder werd de podwalk "Joodse verhalen uit Nijmegen" gelanceerd.
Alfred Edelstein, eindredacteur van "De Joodse Wereld", benadrukte de urgentie om actuele thema's aan te snijden en een sterkere verbinding te maken met het Nederlandse publiek. De eerste aflevering bevatte gesprekken over de nasleep van geweld en verlies na 7 oktober, met onder andere filmregisseur Marcel Prins en een traumatherapeute.
De overgang van de Joodse programmering naar de EO kende echter ook uitdagingen. Rachel Levy, de enige medewerkster die overbleef van de oorspronkelijke Joodse Omroep, ervoer dat het beschikbare budget van 900 duizend euro per jaar voor 23 uur televisie minimaal was. Dit maakte het onmogelijk om dezelfde kwaliteit en omvang van programmering te realiseren als voorheen. Bovendien werd de Joodse redactie in 2018 ontzegd aanvragen in te dienen bij belangrijke geldschieters als het NPO Fonds en het Cobo Fonds. Hoewel er gekeken werd naar Joodse sponsors, zoals het CJO, bleek dit een complex proces. Maror is sinds jaar en dag een belangrijke sponsor van de Joodse programmering, met een jaarlijkse ondersteuning van zo'n drie documentaires tot maximaal dertigduizend euro per stuk.
De financiële constructie, waarbij 21 procent btw naar de belasting ging door een boekhoudkundige keuze van de EO, werd als onnodig ervaren. Uiteindelijk zag Rachel Levy zich genoodzaakt ontslag te nemen, omdat de belangen van de Joodse zendtijd fundamenteel anders zijn dan die van een grote evangelische omroep en het autonoom overeind houden van de Joodse redactie in haar eentje onmogelijk bleek. De inmiddels gepensioneerde Alfred Edelstein nam de taak op zich om de zaak draaiende te houden en een opvolger voor Levy te zoeken.