Als student Geschiedenis aan de Radboud Universiteit, Anthony Livius, deed ik, in het kader van mijn afstudeerscriptie, onderzoek naar bioscoopbeleving in Nijmegen in de jaren dertig (1930-1940). Dit onderzoek richtte zich op de ervaringen van Nijmegenaren die de respectabele leeftijd van 85 jaar of ouder hadden bereikt, hun jeugd in Nijmegen hadden doorgebracht, geregeld een bezoek brachten aan een van de vijf bioscopen (Olympia, Luxor, Chicago, City en De Vereeniging), over een goed geheugen beschikten en bereid waren mee te werken aan een historisch onderzoek.
De Bioscoopbeleving in de Jaren Dertig en daarna
Uit de reacties op het oorspronkelijke onderzoek blijkt dat de bioscoopbezoek beperkt was, met name voor jongeren. Willem van Doorn, geboren in 1928, gaf aan graag naar films van schietgrage cowboys te willen kijken, maar deze films waren vaak voor 14 jaar en ouder. Voor een bezoek aan de City bios in de Houtstraat had hij toestemming van zijn vader nodig, maar werd desondanks niet toegelaten.
Zijn vier jaar oudere broer bezocht in de bezettingsjaren de Luxor bios, waar een film met seksuele inhoud werd gedraaid. Hij omschreef de ervaring als volgt: "Hij vertelde mij dat er niet veel te zien was, een paar lichamen in het donker zag je ritmisch bewegen, meer niet."
In het concertgebouw De Vereeniging werden pas na 1945 films vertoond, wat destijds de beste bioscoopzaal was. Er waren ook filmvertoningen in parochiezaaltjes zonder hellende vloer. Willem mocht op zondagmiddag naar de bioscoop in de gezellenvereniging Kolping aan de Smetiusstraat. De zondagavonden waren gereserveerd voor familiebijeenkomsten bij de grootouders. Films van Charlie Chaplin en 'de dikke en de dunne' waren in de mode en betaalbaar. Pas op 12-jarige leeftijd mocht hij voor 12 cent naar binnen en beklom hij de toren, waar de films werden gedraaid.
Anthony Livius, de onderzoeker, bevestigde dat het verhaal over leeftijdscontrole herkenbaar is. De leeftijd werd vaak op basis van uiterlijk ingeschat, waardoor jongere personen die er ouder uitzagen toch werden toegelaten en vice versa. Een dame vertelde dat haar vader meeging naar 'Sneeuwwitje' omdat het bioscooppersoneel niet geloofde dat zij al 17 jaar was.
Het verhaal over de vertoning in Luxor wekte verbazing bij Livius, aangezien de stedelijke filmkeuring een dergelijke film had toegelaten. Hij hoorde vaker dat mensen juist een 'pikante' film wilden zien wanneer er veel ophef over was. Dit prikkelde de nieuwsgierigheid, tot frustratie van ouders, leraren en de pastoor. Livius merkte ook op dat er ruim voor de oorlog al films werden vertoond in De Vereeniging, wat bevestigd werd door filmprogramma's en posters. Hier werden vaker films met een stichtelijk karakter getoond.
Nieuwe informatie kwam naar voren over films die werden vertoond in de katholieke gezellenvereniging. Een dame vertelde dat zij daar een van haar eerste films had gezien, waarbij jongens boven en meisjes beneden zaten, onder toezicht van de praeses. Hoewel de bioscoop relatief goedkoop was, ging lang niet iedereen er regelmatig naartoe, wat Livius enigszins verbaasde, aangezien men vaak leest dat veel mensen wekelijks of tweewekelijks naar de bioscoop gingen.
10 reclamespotjes uit de jaren 40
Nijmeegse Bioscopen en Hun Films
In reactie 10 noemt Anthony Livius het artikel over het recent geopende Scala in Nijmegen, dat hij toevallig tegenkwam tijdens zijn onderzoek naar de Nijmeegse filmkeuring.
Paul Broekman deelde zijn herinneringen aan de Gezellenvereniging in de jaren vijftig, waar in het weekend films werden gedraaid om de jeugd te vermaken. Hij herinnert zich een lange slanke man die toezicht hield en de spanning van de filmvertoningen. Films als Rin TinTin, de "Witte Mannen", cowboy- en indianenfilms spraken hem op die leeftijd aan.
Hij bezocht ook de bioscoop "Corso" aan de Groenestraat, waar volgens hem minder orde was en "mindere films" werden gedraaid, zoals sciencefiction. Ook de bioscoop "Asta" in de Krayenhofflaan noemt hij, hoewel hij daar nooit is geweest.
Tijdens een bezoek aan Scala werd Paul geweigerd omdat hij nog geen 18 jaar was. Hij beschrijft de film over Jeanne D'Arc uit 1948, die in Scala draaide, en de discussie over de lengte van de film.
Gerard Centen herinnert zich dat de Chicago bioscoop in de Broerstraat tijdens de oorlog mogelijk een andere naam had, 'Centraal Theater'. Hij bezocht daar met zijn oudere broer films als 'De Brokkenpiloot', 'Stuka's vallen aan', 'Circus Bloed' en 'Achtoeng Alkazar'.
Anneke Jorritsma Maass ging in 1959 wekelijks met haar toekomstige echtgenoot naar de film in Luxor, Scala en De Vereeniging voor 75 cent. In De Vereeniging werd ook gedanst en er was een kleine bioscoop waar bijzondere films werden gedraaid.
Het Asta theater werd in 1950 gehuurd voor een schoolfeest, waar een musical werd opgevoerd. Luci van Son kreeg de hoofdrol, maar de klas vond dat Anneke het ook moest zingen, omdat ze meer acteertalent had.
Johnny Meuleman vermeldt het bezit van vijf foto's van een specifieke bioscoop.
Anthony Livius bevestigt zijn rol als historicus die onderzoek doet naar film- en bioscoopgeschiedenis in Nijmegen, met eerdere scriptie over bioscoopbezoek in de jaren dertig.
Ton Leenders noemt de periode 1958-1960, waarin aan de Eiermarkt de noodkerk van de H. Petrus Canisius parochie was gevestigd. Hij vond een briefkaart van Luxor in het filmsterrenalbum van zijn moeder.
Dick Jacobs deelt hoe zijn ouders hem bijbrachten om niet alles te geloven wat in films werd getoond. Hij herinnert zich een kleurenfilm waarin bloed te zien was en zijn vader verklaarde dat het waarschijnlijk kersenjam was. Ook de techniek van zoenen in films werd hem uitgelegd.
Rudolf Bruil noemt films die hij zag in Carolus en Luxor, zoals "Ein einfaches Mädchen", "The Diary of Anne Frank", "Pourquoi viens-tu si tard?", en "The Young Lions". Hij beschrijft de geluidstechnologie van die tijd, met 4-kanaals stereo en het 5.1 systeem.
Ank van Son herinnert zich bezoekjes aan het Asta theater als kind, met Sinterklaasvieringen georganiseerd door winkeliersverenigingen. Na de film van Dikke en Dunne kwam Sinterklaas binnen met cadeautjes.
Gerard Centen geeft aan dat hij voor de oorlog geen films heeft gezien. Hij beschrijft het Asta theater, dat in 1946 opende in een pand dat tijdens de oorlog als gaarkeuken diende. De geur van eten hing er nog, zeker bij late voorstellingen. Op zaterdagavond gingen de meeste bezoekers naar het badhuis, omdat in veel arbeidershuizen nog in een teil werd gebaad.
BAMT Janssen-Holla zag in de bioscoop op de Eiermarkt na de bevrijding films als 'Mrs. Miniver'. De Asta en Corso waren minder streng qua leeftijdscontrole dan bioscopen met KVC (katholieke filmkeuring).
In de kelder van het theater bevond zich de 'pocketkelder' met een groot aantal pockets. Er ging een gerucht dat er wel 40.000 titels waren. De buis die bijna tegen het plafond hing, diende als afvoer en was knalrood geverfd als waarschuwing.
Ewald van Kuil herinnert zich dat de pocketkelder een dependance was van boekhandel Dekker en Van de Vegt. Een bericht in Trouw uit 1963 vermeldt de opening van een pocketkelder in de kelder van het Luxor Theater, die voorheen als rijwielstalling diende.
Moderne Bioscoopervaringen in Nijmegen
Tegenwoordig biedt Pathé Nijmegen moderne bioscoopervaringen. Met 4DX kan de kijker de film ervaren alsof hij er zelf deel van uitmaakt, met 20 verschillende soorten effecten. Dolby Atmos zorgt voor geluid dat zo echt is dat het de adrenaline doet stromen tijdens actiescènes en rust brengt tijdens rustige momenten.
De bioscoop organiseert ook speciale evenementen, zoals feministische gespreksreeksen, exclusieve voorpremières met Q&A's met regisseurs, en evenementen in samenwerking met andere organisaties. Films als 'A Family', een meeslepend familiedrama over de impact van een vechtscheiding, en 'H is for Hawk', een verhaal over rouw en de troost van de natuur, worden vertoond.
Ook worden films vertoond die prijzen hebben gewonnen, zoals de Oscarwinnaars 'One Battle After Another', 'Sinners', 'Hamnet', 'Weapons', 'Kpop Demon Hunters', 'Mr. Nobody Against Putin' en 'Sentimental Value'.
De volgorde van de resultaten in zoekmachines wordt mede bepaald door betaalde opvalmogelijkheden.
Laurel en Hardy in Nijmegen: Een Persoonlijke Collectie
Paul Elings heeft in zijn woonhuis aan de Elzenstraat een eigen, klein Laurel en Hardy-museum opgebouwd. Wat begon als een uit de hand gelopen hobby, bevat beelden, fotomateriaal, clubbladen en nog veel meer.
Paul, geboren en getogen in Nijmegen-Oost, heeft een sterke band met de wijk. Zijn passie voor Laurel en Hardy deelt hij met trots. Hij vermoedt dat zijn interesse is gewekt door zijn opa, die bulderde van het lachen bij het zien van stomme films op tv. Hoewel hij de films als kind saai vond, werkte de humor van 'de Dikke en de Dunne' na verloop van tijd aanstekelijk.
Zijn favoriete film is 'The Music Box', vanwege de scène waarin de piano herhaaldelijk de trap op en af wordt gesjouwd. De verzameling begon met een beeld uit de film 'The Music Box' dat in de etalage van een kledingzaak stond. Na verloop van tijd kreeg hij via via meer beelden en kocht hij ze op rommelmarkten.
Na de verhuizing naar de Elzenstraat kwam Olga met het idee om een klein museum te maken. Paul had eerst een kleine slaapkamer ingericht, maar dat voldeed al snel niet meer.
Paul deed dit jaar twee belangrijke aanwinsten. Iemand uit het Rooie Dorp bood een deel van zijn verzameling aan, en Paul kwam in contact met een verzamelaar uit Andijk. Deze verzamelaar wilde dat zijn collectie goed terecht zou komen. Paul trof krantenartikelen, 8mm-films, alle jaargangen van clubbladen, een leisteen van het geboortehuis van Stan Laurel en plukjes gras van de graven van de beide heren aan.
In het museum bevinden zich beelden van hout, gips en metaal, netjes gerangschikt op thema's als sport of beroepen. Daarnaast zijn er manchetknopen, vingerhoedjes, kalenders en klokken. Paul hecht eraan dat de gezichten van de beelden de uitstraling hebben die de echte personen hadden. Hij is nog niet uitverzameld en zou graag nog de Dunne willen hebben bij de kerstbal van 'de Dikke'. Vanwege corona kon het museum tijdelijk niet worden opengesteld voor publiek.
