De Matthäus-Passion van Johann Sebastian Bach wordt beschouwd als een van de meest indrukwekkende en ontroerende verhalen ooit verteld door middel van muziek. Dit meesterwerk, dat het lijdensverhaal van Jezus volgens het Evangelie van Matthäus uitbeeldt, blijft generaties lang publiek raken met zijn diepgaande emoties en muzikale genialiteit.
Oorsprong en Context
Wat is de Matthäus-Passion?
Het woord 'Passion' is afgeleid van het Latijnse 'passionem', wat lijden betekent. De Matthäus-Passion verwijst dus specifiek naar het lijdensverhaal van Jezus, zoals beschreven in het Evangelie van Matthäus.
Hoe oud is de Matthäus-Passion?
De eerste uitvoering van de Matthäus-Passion vond waarschijnlijk plaats tussen 1725 en 1728, of mogelijk in 1729, in de Thomaskirche in Leipzig, waar Bach destijds werkzaam was. Bach componeerde de Matthäus-Passion oorspronkelijk voor de dienst op Goede Vrijdag in deze kerk.
De Geschiedenis van het Passiegenre
De geschiedenis van de Passie, als genre waar de Matthäus-Passion toe behoort, gaat terug tot de passiespelen uit de middeleeuwen. Deze toneelstukken dienden om het lijdensverhaal van Jezus dichter bij het volk te brengen, vergelijkbaar met de functie van afbeeldingen in kerken. Ze hielpen mensen om het verhaal beter te begrijpen, intenser te ervaren, erover te reflecteren en er troost en kracht in te vinden.
Het Verhaal van de Matthäus-Passion
De Matthäus-Passion vertelt het dramatische lijdensverhaal van Jezus, vanaf het Laatste Avondmaal tot aan zijn dood aan het kruis en de begrafenis. Meteen aan het begin kondigt Jezus aan dat hij zal sterven. Tijdens het Laatste Avondmaal, waar hij samen is met zijn twaalf leerlingen, vertelt hij tot ieders verdriet dat één van hen hem zal verraden. Dit verlangen van de hogepriesters om van Jezus af te komen, komt voort uit zijn verkondiging dat hij de Zoon van God is.
Jezus en zijn discipelen begeven zich vervolgens naar de Olijfberg. Daar voorspelt Jezus dat zijn leerling Petrus hem driemaal zal verloochenen. Terwijl de volgelingen in slaap vallen, bidt Jezus eenzaam en wanhopig tot God, zich bewust van wat komen gaat. Judas verraadt Jezus met een kus, het teken voor zijn arrestatie. Het proces tegen Jezus begint.
Petrus verloochent Jezus inderdaad driemaal, wat hem later diep spijt. Pontius Pilatus, de ondervrager, is geneigd Jezus vrij te laten, maar laat de keuze aan het volk, wat resulteert in de doodstraf voor Jezus. Judas, verscheurd door schuldgevoel over zijn verraad, pleegt zelfmoord.
Jezus wordt gemarteld en moet zelf zijn kruis dragen naar de berg Golgotha, waar hij samen met twee misdadigers wordt gekruisigd. Hij voelt zich verlaten door God. Op het moment dat Jezus sterft, barst een indrukwekkende aardbeving los. Dit moment brengt iedereen tot het besef dat hij werkelijk de Zoon van God was.
Muzikale Structuur en Rollen
Om het verhaal zo krachtig mogelijk over te brengen, kent de Matthäus-Passion een ingenieuze muzikale structuur met specifieke rollen voor de zangsolisten en de twee koren.
De Zangpartijen
- Evangelist (tenor): De hoofdverteller van het lijdensverhaal.
- Jezus (bas): De rol van Jezus wordt gezongen door een bas.
- Overige zangsolisten: Zij vertolken de andere personages, zoals Judas, Petrus en Pontius Pilatus.
Recitatieven en Aria's
De dialogen en de actie van het verhaal worden weergegeven in recitatieven, passages waarin als het ware sprekend wordt gezongen. Om belangrijke momenten in het verhaal extra kracht bij te zetten, voegt Bach aria's toe. In deze aria's uiten de solisten niet de woorden van een personage, maar de emoties die het verhaal oproept.
- De aria Aus Liebe (Uit liefde) drukt uit hoe aangrijpend en groot het offer van Jezus is; door onschuldig te sterven, neemt hij de zonden van de mensheid op zich.
- De aria Erbarme dich (Heb medelijden) reflecteert de spijt die Petrus voelt na zijn verloochening.
De Rol van de Koren
De koren vervullen diverse functies binnen de compositie:
- Soms vertegenwoordigen zij specifieke groepen, zoals de hogepriesters of alle discipelen.
- Op andere momenten fungeren zij als een commentaar op de gebeurtenissen, door vragen te stellen of emoties te uiten.
- Ook kunnen koren de turba, de volksmenigte, representeren, die bijvoorbeeld schreeuwt om Jezus te kruisigen.
- Een ander type koor kan fungeren als een persona ficta, een figuur die reflecteert op wat er is gezegd of gebeurd, een soort innerlijke stem van de luisteraar.
De Matthäus-Passion in Nederland
De Matthäus-Passion is in Nederland uitgegroeid tot een onmisbaar onderdeel van het muziekleven, met name rond de paasperiode. Hoewel Bach zijn werk waarschijnlijk slechts vier keer zelf heeft uitgevoerd, raakte het na zijn dood in 1750 in de vergetelheid.
Herontdekking en Verspreiding
Het was de componist Felix Mendelssohn die de Matthäus-Passion in 1829 herontdekte en met groot succes opnieuw uitvoerde. In Nederland klonk het werk voor het eerst in 1870. Vanaf 1899 voerde Willem Mengelberg, destijds chef-dirigent van het Concertgebouworkest, het stuk ieder jaar in aanloop naar Pasen uit.
Met het doel de Matthäus-Passion weer in de kerk uit te voeren, werd in 1921 de Nederlandse Bachvereniging opgericht. Deze vereniging heeft sindsdien een cruciale rol gespeeld in de traditie van de uitvoeringen van het werk in Nederland.
Bach: Matthäus-Passion | Nederlandse Bachvereniging & Van Veldhoven | Nederlandse Bachvereniging
Bijzondere Details en Interpretaties
De Matthäus-Passion zit vol subtiele muzikale details die de diepte van het verhaal versterken:
- Nadat Jezus zijn leerlingen heeft verteld dat één van hen hem zal verraden, zingt het koor slechts elf keer: "Heer, ben ik het?". De twaalfde discipel, de verrader, blijft stil.
- Wanneer de aardbeving losbarst na Jezus' dood, verklankt Bach dit met zeer snelle noten in het orgel en de contrabas, waardoor de muziek letterlijk gaat 'schudden'.
Wat de Matthäus-Passion vooral zo bijzonder maakt, is de ongekende kracht om luisteraars diep te raken. Het vertelt een intens verhaal dat nog steeds resoneert met universele en emotionele thema's die iedereen herkent, zoals angst, verraad, liefde en hoop.
Passiemuziek op NPO Klassiek en NPO 2
In de aanloop naar Pasen besteedt NPO Klassiek uitgebreid aandacht aan de Matthäus-Passion en andere passiemuziek. Dit omvat live-uitvoeringen, concerten, podcasts en tv-uitzendingen.
Radio- en Tv-uitzendingen
Gedurende de passietijd zendt NPO Klassiek diverse uitvoeringen uit, waaronder het jaarlijkse passieconcert van het Koninklijk Concertgebouworkest en de traditionele uitvoering van de Nederlandse Bachvereniging in Naarden. Ook worden andere passiewerken van Bach, zoals de Johannes-Passion en een moderne interpretatie van de Markus-Passion, belicht. Naast radio-uitzendingen zijn er ook diverse uitvoeringen te zien op NPO 2 en NPO 2 Extra.
Podcasts en Achtergrondinformatie
Om de luisteraar nog dieper onder te dompelen in de wereld van de Matthäus-Passion, biedt NPO Klassiek diverse podcasts. Deze verkennen de achtergronden van het werk, de mens achter de muziek, en de interpretaties door verschillende musici. Podcasts zoals "Matthäus" en "Meer dan Matthäus" (over de Johannes-Passion) bieden diepgaande inzichten.
Op de website npoklassiek.nl/matthaus is alle informatie over de Matthäus-Passion gebundeld, inclusief luistertips, achtergrondverhalen en een compleet overzicht van de radio- en tv-programmering.