Het fenomeen autodelen begon met de belofte van meer personen per auto en een vermindering van de CO2-uitstoot. Echter, dit initiatief heeft zich inmiddels ontwikkeld tot Uber, een multinationale beursgigant wiens hoofddoel winstmaximalisatie is geworden. Op vergelijkbare wijze is het platform Couchsurfing, dat oorspronkelijk diende om een slaapplek te delen met lokale bewoners, geëvolueerd tot Airbnb. Dit heeft echter geleid tot de opkomst van een nieuwe groep speculanten op de woningmarkt.
Er is echter ook een andere kant van de deeleconomie te zien. Bij de zogenaamde broodfondsen zetten groepen mensen een netwerk op om elkaar te ondersteunen in tijden van ziekte. Deze initiatieven benadrukken de potentiële voordelen van samenwerking en wederzijdse hulp.
De vraag rijst dan ook: hoe moeten we tegenwoordig naar de deeleconomie kijken? Tegenlicht biedt een kritische terugblik op dit fenomeen en gaat hierover in gesprek met diverse experts.
Deelnemers aan het Gesprek
In deze kritische beschouwing over de deeleconomie deelt Tegenlicht inzichten met:
- Michel Bauwens: Belgisch cyberfilosoof en oprichter van de Peer-to-Peer Foundation. Hij is een vooraanstaand denker op het gebied van peer-to-peer economie en de deeleconomie.
- José van Dijck: Hoogleraar Mediastudies aan de Universiteit van Amsterdam, gespecialiseerd in de sociale aspecten van de digitale cultuur. Zij is tevens auteur van het invloedrijke boek ‘The Culture of Connectivity: a Critical History of Social Media’ (2013).
- Robin Fransman: Voormalig adjunct-directeur van het Holland Financial Centre en publicist/columnist bij Follow the Money. Hij schreef recentelijk een artikel over ‘de nieuwe slavernij’ binnen de huidige app-economie.
- Rachel Botsman: Australische ‘social innovator’ en auteur van het boek ‘What’s Mine Is Yours’ (2010), waarin zij de ontluikende deeleconomie al beschreef.
De Evolutie van de Deeleconomie
De deeleconomie kan worden omschreven als de opkomst van kleinschalige (online) netwerken tussen mensen, die hun producten, diensten, kennis en bezit met elkaar delen. Initiatieven zoals Airbnb, Snappcar, Thuisafgehaald en Uber komen steeds vaker voor. Deze trend wordt door sommigen gezien als een revolutionaire beweging die een nieuw economisch model voor consumptie en bezit biedt. Het huidige systeem wordt omgedraaid: de focus verschuift van de productwaarde naar de gebruikerswaarde. De kern ligt bij de gebruikers, niet bij de ruilwaarde die het product oplevert voor de staat of markt.
Van Delen naar Winstmaximalisatie
Er is echter een keerzijde aan de elkaar ondersteunende gebruikersnetwerken: er wordt aanzienlijke winst gemaakt met het delen van logeerkamers, autoritjes, bezorgkosten en maaltijden. Zo is Uber uitgegroeid tot een multinationale beursgigant, en krijgt Airbnb te maken met steeds meer huisjesmelkers. Dit illustreert hoe de deeleconomie kan samensmelten met het kapitalisme.
De vraag is dan ook: wat blijft er over van het oorspronkelijke idee van delen binnen dit nieuwe systeem? En hoe heeft de deeleconomie zich zo kunnen ontwikkelen?
Voorbeelden van Bedrijven en Initiatieven
Tegenlicht onderzoekt diverse bedrijven die de deeleconomie belichamen:
- Uber: Operationeel manager Ryan Graves legde uit hoe het idee voor Uber ontstond en hoe het bedrijf zich destijds binnen de opkomende deeleconomie positioneerde. Hij merkte op: "People start to move from owning to renting or leasing things in general".
- RideAmigos: Dit bedrijf in Los Angeles brengt technologie, mobiliteit en de deeleconomie samen. Oprichter Jeffrey Chernick wilde zich niet beperken tot het delen van autoritten, maar alle soorten vervoer samenbrengen. Gebruikers van deze app kunnen hun huidige en gewenste locatie doorgeven, waarna anderen een lift kunnen aanbieden.
- Snappcar: Een Nederlands initiatief dat auto-eigenaren in contact brengt met mensen die geen auto hebben, maar er wel gebruik van willen maken. Snappcar kan gezien worden als een deeleconomie variant van een autohuurbedrijf.
- Thuisafgehaald: Dit Nederlandse initiatief, opgericht door Marieke Hart en Jan Thij Bakker, gaat uit van het idee dat buren nog steeds voor elkaar kunnen koken. Het is niet zozeer een verzet tegen individualisering, maar een manier om aan te haken bij bestaande structuren.
- Toogethr: Een carpool- en meerijden-app, mede-opgericht door Martin Voorzanger. Toogethr stelt een vervoerprijs voor om te voorkomen dat het platform wordt gebruikt voor commerciële taxidiensten.
De Deeleconomie in Amsterdam: Een Gevolg van Airbnb
Het motto van Airbnb, "Deel je huis, maak nieuwe vrienden en word slapend rijk", heeft verstrekkende gevolgen gehad. In hartje Amsterdam schieten de huizenprijzen omhoog, met gemiddeld €100.000. Wie het kan betalen, koopt een appartement, huurt een hostingbedrijf in en verhuurt het hele jaar door aan toeristen. Dit levert volgens sommigen een beter rendement op dan enige bank of aandeel.
Dit roept echter vragen op over de leefbaarheid van de stad. Wat blijft er over van een stad als veel van haar bewoners er slechts een paar dagen verblijven? Een portret van Amsterdam ten tijde van Airbnb laat blije toeristen, maar ook grove misbruikers, perfecte gastheren, slachtoffers en verklikkers zien. Huiseigenaren schakelen gespecialiseerde detectivebureaus in om illegale verhuur van sociale woningbouw vast te stellen. De gemeente treedt stevig op tegen illegale bewoning, maar uiteindelijk gaat het om de vraag: van wie is de stad eigenlijk en hoe willen we dat deze er in de toekomst uitziet?
Alternatieven en Tegenbewegingen
De crisis heeft creativiteit gestimuleerd en geleid tot diverse tegenbewegingen op verschillende terreinen, zoals zorg, stadsplanning, voedselvoorziening en kinderopvang.
Europese Initiatieven
- Het antwoord op de crisis komt uit Griekenland: In de Griekse stad Thessaloniki zorgt een nieuw economisch model, de zogenaamde aardappelbeweging, ervoor dat burgers weer eigen baas worden over vraag en aanbod. Deze verenigingseconomie bestaat uit producenten en vrijwilligers die rechtstreeks aan de consument leveren, wat resulteert in een prijsdaling van dertig procent.
- Ouderparticipatiecrèche De Oase: Deze crèche verzet zich tegen bestaande regelgeving door te werken zonder betaald personeel, leidinggevenden of professionals. In plaats daarvan runnen de ouders gezamenlijk de kinderopvang van hun kinderen.
Nieuwe Organisaties en Gemeenschappen
De deeleconomie kan ook leiden tot het ontstaan van nieuwe vormen van organisatie en gemeenschappen:
- Vakbond van morgen: Een nieuwe generatie op de arbeidsmarkt zoekt manieren om zich te organiseren. Volgens Paul Mason, auteur van ‘Postcapitalism’, moet de vakbond van nu mensen samenbrengen als sociale wezens, niet enkel als werknemers.
- Geluksbank (Onnepank): In Estland hebben Birgit Tollman en haar vrienden het principe van ruilhandel opnieuw uitgevonden door een ‘Geluksbank’ op te richten.
- Hackersgemeenschap Calafou: Gevestigd in een oude textielfabriek, verzet deze gemeenschap zich tegen het kapitalistische systeem door een open hardware, software en een onafhankelijk communicatienetwerk op te zetten.
- Transitiestad Bristol: Deze Engelse stad streeft naar zelfvoorzienendheid door minder afhankelijk te worden van fossiele brandstoffen en de landelijke overheid. Bristol is hiervoor benoemd tot ‘Green Capital of Europe 2015’.
De Rol van Data in de Deeleconomie
De aflevering ‘Uw persoonlijke data zijn goud waard’ (2013) belicht de waarde van (big) data. Het delen van data is inherent onderdeel van veel praktijken, maar het zijn de bedrijven die eraan verdienen, gemiddeld honderden dollars per jaar per persoon, aldus informaticus Jaron Lanier. De vraag is wanneer de burger hier ook van profiteert.
De Toekomst van de Deeleconomie
De deeleconomie kan een serieus alternatief bieden voor de oude economie, maar er is een voortdurende discussie gaande of het bij goedbedoelde initiatieven van enthousiaste pioniers blijft, of dat het een structurele verandering teweegbrengt. Initiatieven zoals Toogethr, Thuisafgehaald en Peerby bundelen hun krachten in het platform ShareNL, wat wijst op een groeiende behoefte aan samenwerking binnen de sector.
De kernvraag blijft hoe we de kansen van de deeleconomie kunnen benutten en tegelijkertijd de gevaren, zoals winstmaximalisatie ten koste van gemeenschapsbelang, kunnen mitigeren. De discussie over de betekenis van delen binnen dit nieuwe systeem is cruciaal voor de vorming van een duurzame en rechtvaardige economie van de toekomst.
tags: #npo #tegenlicht #deeleconomie