Onderzoek naar Bioritmes en Alertheid bij Kinderen
Duizenden kinderen van 9 tot 11 jaar verspreid over Groot-Brittannië deden mee aan een onderzoek, uitgevoerd door onderzoekers van de Universiteit van Oxford. Uit de gegevens blijkt dat de kinderen opvallend alerter, sneller en minder slaperig waren in de middag.
Daarnaast zei maar liefst bijna 70 procent van de kinderen zich een avondmens te voelen. Dat betekent dat ze zich slaperiger voelen in de ochtend dan in de middag en meer energie hebben in de middag en de avond.
Ondersteunend Onderzoek in Nederland
Het Britse onderzoek sluit aan bij eerder onderzoek onder tieners, zegt onderwijsadviseur Frederik Smit, die tot voor kort onderzoeker was aan de Radboud Universiteit. Als voorbeeld noemt hij een onderzoek op een scholengemeenschap in Hardenberg uit 2014. Toen zijn de slaapritmes en schoolresultaten van ruim 700 leerlingen onderzocht.
Aanpassing Lestijden en Proefwerken
Een van de belangrijkste uitkomsten van het onderzoek in Hardenberg: alle leerlingen maakten proefwerken later op de dag een stuk beter. De schoolleiding besloot na het onderzoek de lestijden aan te passen. Bovenbouwleerlingen beginnen tegenwoordig om negen uur in plaats van tien over acht. Eerste- en tweedeklassers om half negen. Proefwerken vinden alleen nog 's middags plaats.
Advies aan Basisscholen: Experimenteer met Roosters
"Je zou kunnen zeggen dat basisscholen ook kunnen gaan doen wat die school in Hardenberg heeft gedaan", zegt Frederik Smit. "Er wordt heel veel gekletst over welk rooster het best is voor kinderen, maar nu zijn er meerdere onderzoeken die elkaar ondersteunen en erop wijzen dat je het zwaartepunt van het rooster beter naar het eind van de ochtend kunt verplaatsen. Dat geldt dus niet alleen voor het voortgezet onderwijs, maar kennelijk ook voor hogere klassen van de basisschool. Daar zitten tenslotte ook tieners van 10, 11 of 12 jaar."
Dus is het advies van Smit: "Basisscholen, trek hier lering uit voor de hogere groepen. Probeer gewoon eens wat later te beginnen."
Het Continurooster: Rust en Regelmaat versus Maximale Alertheid
Sanne Smeenk van adviesbureau Andereschooltijden.nl vindt de resultaten van het Britse onderzoek ook interessant, maar benadrukt dat er meerdere uitgangspunten zijn in onderwijsland. Bij het continurooster bijvoorbeeld, waar steeds meer scholen voor kiezen, is de achterliggende gedachte dat kinderen in het ritme blijven. Ze hebben een korte middagpauze en zijn vroeg vrij, om een uur of twee.
Smeenk: "Rust en regelmaat, zeg maar. Daar is trouwens nog geen wetenschappelijke onderbouwing voor, maar er zijn wel veel positieve ervaringen."
Wetenschappelijke Onderbouwing en Praktische Uitdagingen
In het Britse onderzoek werd juist gekeken naar maximale alertheid, het moment van de dag waarop kinderen het beste leren. Smeenk: "Dit is wel wetenschappelijk en dus beter onderbouwd dan de achterliggende gedachte van het continurooster." Maar er kleeft volgens de expert wel een nadeel aan: het is lastig uit te voeren in de praktijk. "We hebben met het totaalplaatje te maken: de werktijden van ouders, de voorschoolse en naschoolse opvang, trainingstijden van sportclubs, dat soort dingen."
De Huidige Situatie op Basisscholen
Net iets meer dan de helft van de basisscholen, 56 procent, heeft nog altijd traditionele lesuren. De kinderen komen rond half negen naar school, hebben tussen de middag een lange pauze van anderhalf uur om naar huis te gaan of 'over te blijven' en zijn uiterlijk half vier vrij. Op woensdag gaan ze maar een halve dag naar school.
Maar steeds meer scholen, inmiddels dus 44 procent, stappen over op andere lestijden. Het continurooster is het populairst. Bijna een kwart van de scholen, 23 procent, heeft dit al ingevoerd. De leerlingen beginnen dan ook om half negen. Ze hebben maar een korte middagpauze van maximaal een half uur, waarin ze op school blijven en een boterham eten in de klas. Ze zijn uiterlijk om kwart voor drie vrij. Sommige scholen houden ook bij het continurooster de woensdagmiddag vrij.
De Debat over de Beste Schooltijden
Maar het is lastig te zeggen welke schooltijden voor kinderen het beste zijn. "Daar is nog geen goed wetenschappelijk onderzoek naar gedaan", zegt Sanne Smeenk van adviesbureau Andereschooltijden.nl. "Het is dus ook niet aangetoond dat de traditionele lestijden slechter zijn." Wel zijn er wat ervaringsonderzoeken gedaan, weet Sanne Smeenk. "Daaruit blijkt dat kinderen, ouders en leerkrachten over het algemeen meer rust ervaren met het continurooster. Kinderen blijven in hetzelfde pedagogische klimaat. Dat zorgt voor meer effectieve leertijd. Als ze van thuis of de tussenschoolse opvang komen, moeten ze terugkomen in het leerritme. Dat kost tijd en gaat vaak niet zo soepel."
Over het continurooster wordt ook wel gezegd dat het beter bij de maatschappij van nu past. "We leven in een tijd waarin vaak beide ouders werken. Ze zijn gewend dat hun kind de hele dag van huis is. Of het nu op school zit, bij de kinderopvang of de naschoolse opvang."
Een nadeel: voor leerkrachten is het soms lastig pauze houden.
Praktische Ervaringen met het Continurooster
De K. Norelschool in Epe heeft sinds dit schooljaar een continurooster. Uiteindelijk was een meerderheid van de ouders voor de invoering van het nieuwe rooster, vertelt juf Mattine Koetsier van groep 6/7. "Als school konden we eerlijk gezegd ook niet anders, want we hadden te weinig overblijfmoeders om het overblijven nog goed te regelen."
Sommige ouders die tegen waren, vinden het fijn als hun kind thuis even rust krijgt. Anderen vroegen zich af of de pauzes op school nu niet te kort zijn. En weer anderen vroegen zich af of er wel rust was voor de kinderen op school. Juf Mattine: "Daarom is nu een lokaal ingericht waar kinderen in de pauze even een boekje kunnen lezen of zich kunnen terugtrekken in een rustig hoekje. Het is met het mooie weer nog niet voorgekomen dat er één zat, maar dat is dus wel mogelijk."
Kinderen Merken Weinig van Veranderingen
Sanne Smeenk van Andereschooltijden.nl: "Het valt op dat ouders vaak op hun achterste benen staan als het wordt ingevoerd, maar dat kinderen het niet eens merken. Ouders denken bijvoorbeeld: hij heeft rust nodig. Maar na invoering valt dat bij de meesten wel mee."
Animatie over kinderen van ouders met een psychisch probleem (KOPP)
De Impact van Korte Lunchpauzes
Steeds meer scholen voerden de afgelopen jaren een continurooster in. Dat betekent: compactere lesdagen. Wél het door de overheid verplichte aantal onderwijsuren aan leerlingen geven, maar dagelijks ook vroeger de laatste schoolbel kunnen luiden. Op de meeste basisscholen met zo'n rooster zit de schooldag er dagelijks ergens tussen 14.00 en 14.30 uur op. Een stuk eerder dus dan 15.30 uur, een tijdstip dat in Nederland lang gebruikelijk was. Soms eindigen alle lesdagen op hetzelfde tijdstip. Er zijn ook varianten waarbij de leerlingen bijvoorbeeld op woensdagmiddag wel nog eerder vrij zijn.
Alle continuroosters hebben twee dingen met elkaar gemeen: de lunchpauze is kort en leerlingen eten verplicht samen op school. Zo ook op de school waarop de kinderen van Floor Scheffers zitten. "Waarom zit je lunchtrommel steeds zo vol als je thuiskomt, heb je geen trek?", vroeg ze eerder dit schooljaar aan haar dochter die in groep 3 zit. Het antwoord luidde: "De lunchtijd was al om."
Scheffers is naast moeder van drie kinderen diëtist en voedingsepidemioloog. Het zat haar helemaal niet lekker dat haar dochter geen tijd had om te eten. Ze legde het issue voor aan de ruim 12.000 volgers van haar Instagramaccount en werd naar eigen zeggen 'overspoeld met reacties' in haar berichteninbox. "Van ouders van wie de kinderen met buikpijn thuiskwamen tot ouders die alleen nog maar broodjes meegeven. Daar zitten geen korsten aan, dus die zijn sneller op."
Scheffers hoorde hoeveel kinderen op scholen met een continurooster een kwartier de tijd krijgen om te eten. "In de praktijk is dat zelfs nog korter. Want ze moeten in die vijftien minuten ook nog naar de wc, handen wassen, noem maar op."
Waarom dat in haar ogen anders moet? "Wij leren onze kinderen met die korte lunchpauzes dat eten iets is dat je tussendoor doet. Even snel brandstof erin en door met de dag." Zo is de kans groot dat ze opgroeien tot volwassenen die op hun werk boven het toetsenbord en met de blik op het beeldscherm van de computer hun boterhammen wegwerken. "Het is een cultuurding dat wij dat heel normaal vinden. Dat is het niet."
Afleiding tijdens het Eten
Scheffers hoorde bovendien dat tijdens het eten ook - niet alleen in continuroosters maar ook in traditionele roosters waarbij kinderen overblijven - een filmpje aanstaat. "Kinderen worden daardoor afgeleid van hun verzadigingsgevoel. Ze voelen niet meer of ze nog honger hebben."
Simone Fomenko is bestuurder bij de Algemene Onderwijsbond. Daarnaast staat ze nog twee dagen voor de klas, in de bovenbouw van een basisschool in de provincie Gelderland. Filmpjes komen er bij haar niet aan te pas tijdens het eten. "De focus op een scherm vind ik niet goed. Dan let je helemaal niet meer op wat je naar binnen propt."
Wel leest ze soms voor aan haar kinderen terwijl ze lunchen. "Dat vinden ze ook heel leuk en het geeft toch minder prikkels." Scheffers beaamt dat: "Dan kunnen de kinderen kijken naar het eten in hun hand, terwijl ze luisteren. Niet alle aandacht wordt dan weggezogen."
Oplossingen en Suggesties
Een jaar of vier geleden werd een continurooster ingevoerd op de school waar Fomenko werkt. Ze schetst: "Van 12.00 tot 12.20 uur eten mijn leerlingen in de klas. Daarna gaan ze buitenspelen en houden ouders vrijwillig toezicht op het schoolplein. Ik heb dan twintig minuten pauze."
De leerkracht - met ruim twintig jaar ervaring - denkt dat een coulante houding al wat verschil kan maken. "Tegen oudere kinderen kun je bijvoorbeeld zeggen: zorg dat je eten op is. Dan mag je beker drinken best op tafel blijven staan als we straks beginnen met geschiedenisles." Ze snapt de zorgen van Scheffers wel. "Zeker voor de jonge kinderen is de tijd om te eten soms kort. Als bij ons alle kleutergroepen naar buiten gaan, blijft er altijd een leerkracht binnen bij de kinderen die echt nog niet klaar zijn. Dan hoeven ze in elk geval niet te proppen."
Dat gaat dan wel ten koste van de buitenspeeltijd. Scheffers plaatst daar dan ook een kanttekening bij: "Het kan voor een kind voelen als straf, dat het korter kan buitenspelen als het langzamer eet. Moeten scholen dan niet gewoon besluiten de lunchpauze met bijvoorbeeld een kwartier te verlengen?" Scheffers: "De leraren die ik sprak, gaven aan dat het best ingewikkeld is. Ten eerste moeten ouders, in de vorm van de medezeggenschapsraad, toestemming geven voor langere dagen. Daarnaast moet dan de buitenschoolse opvang daar ook in meebewegen. Het is in elk geval niet iets waar scholen morgen mee kunnen beginnen."
Wat wel meteen kan: "Stoppen met die filmpjes kijken tijdens het eten!"
In een eerdere post op Instagram richtte Scheffers zich ook tot de politiek met de woorden: "Beste ministers Wiersma en Dijkgraaf: hoe kan het zo zijn dat een educatief filmpje kijken wel mag worden gerekend tot onderwijstijd en het aanleren van gezond eetgedrag niet?"
Jaap Seidell, hoogleraar Gezondheid en Voeding aan de Vrije Universiteit, zegt tegen RTL Nieuws: "In heel veel landen om ons heen is een lunch die op school wordt aangeboden heel normaal. Gratis, of ouders betalen een inkomensafhankelijke bijdrage. Maar met elkaar aan tafel zitten en drie gangen eten, zoals in Frankrijk, dat lukt niet in een kwartier. Daar heb je tijd voor nodig."
Kinderen gaan daar - en ook in andere Europese landen - vaak tot wel 17.00 uur naar school. De pauzes zijn langer en er is behalve meer ruimte om te eten, ook tijd om te bewegen. Seidell was een aantal jaren geleden ook betrokken bij een onderzoek van Wageningen University & Research de VU, naar de effecten van een gezonde schoollunch. Nu wijst hij op een onderzoek van het RIVM uit 2020. De invoering van een schoollunch in combinatie met meer bewegen op school zou het percentage kinderen met overgewicht aanzienlijk kunnen doen dalen, bleek daaruit.
Maar dat lijkt lastig te verenigen met een continurooster. Seidell: "We hebben in Nederland een weeffout gemaakt in hoe een schooldag eruit moet zien. We kunnen echt veel leren van de landen om ons heen." Ook volwassenen hebben daar vaak langere lunchpauzes. "Maar hier leren we vanaf ons vierde dat je tussen de middag geen tijd en aandacht hoeft te schenken aan je eten."
Floor Scheffers besluit: "Er is veel aandacht voor hoe een gezonde broodtrommel eruit moet zien. Terecht, want dat is ook vaak belabberd. En er wordt nagedacht over hoe kinderen geholpen kunnen worden van wie de ouders geen geld hebben de trommel fatsoenlijk te vullen. Maar laten we niet alleen kijken naar wat we eten, maar ook naar hoe we dat doen."
Verschillende Schoolroosters in Nederland
Begin 2020 werden de resultaten gepresenteerd van een onderzoek onder 400 basisscholen, dat werd uitgevoerd door het bureau DUO Onderwijsonderzoek en Advies. Van de ondervraagde scholen hanteerde op dat moment 26 procent een continurooster met een kortere lesdag in de week. 24 procent kende ten tijde van het onderzoek een vijf-gelijke-dagenmodel, dus zonder een vrije middag. Sectorvereniging voor het primair onderwijs de PO-raad geeft desgevraagd aan geen actuelere cijfers te kennen. Datzelfde geldt voor de Algemene Onderwijs Bond (AOB). Wel staat vast dat nog altijd scholen overstappen van een traditioneel naar een continurooster. Een woordvoerder van de AOB laat weten dat de bond zeker geen tegenstander is van continuroosters, maar het wel belangrijk vindt dat er voldoende aandacht is voor de pauze van de leerkrachten. In de praktijk schiet die er soms deels bij in, omdat de leerkracht met de kinderen eet.
De Zes Modellen in het Basisonderwijs
- Het traditionele schooltijdenmodel: De school start tussen 8:30 en 8:45 uur en gaat uit tussen 14:30 en 15:30 uur. Kinderen eten tussen de middag thuis of bij de overblijf op school. De kinderen hebben woensdagmiddag vrij.
- Het Hoorns model: Traditionele schooltijden, maar alle kinderen zijn naast woensdagmiddag ook vrijdagmiddag vrij.
- Het Continurooster: Vier dagen les met een korte middagpauze op school, woensdagmiddag vrij (en vaak de onderbouw ook op vrijdagmiddag vrij), eindtijd vaak om 14:45 uur.
- Het Vijf-gelijke-dagenmodel: Vijf dagen identieke schooltijden, geen vrije middagen, korte middagpauze op school, eindtijd vaak om 14:00 of 14:30 uur.
- Het Bioritme-model: Leren volgens het bioritme (van 10:00 tot 12:00 uur en van 14:30 tot 16:30 uur), lange middagpauze (van 12:00 tot 14:30 uur) met opvang op school, inclusief lunch en ontspanning, cultuur en sport.
- Het 7-tot-7-model of integraal kindcentrum: Aaneengesloten programma met afwisseling in blokken onderwijs, opvang, sport en ontspanning, zonder vaste pauzes, geen vaste vrije middagen, de school is het hele jaar van 7:00 tot 19:00 uur open.
Voorkeur van Leerkrachten en Ouders
Uit het onderzoek blijkt dat de leerkrachten het continurooster of het vijf-gelijke-dagenrooster niet de beste modellen vinden voor leerlingen. Leerlingen zouden het meeste baat bij het zogenoemde bioritmemodel hebben: om 10:00 uur beginnen en om 12:00 uur een lange pauze op school met daarin ruimte voor sport en ontspanning. De les begint vervolgens weer om 14:30 uur (tot 16:30 uur). Voor zichzelf vinden de leraren dit bioritmemodel juist weer het minst gunstig.
Scholen zouden de lestijden meer en meer aanpassen aan de wensen van ouders. Die moesten in het verleden nog standaard tussen de middag hun kind ophalen op school. Nu is dat op de meeste scholen niet meer nodig omdat ze overblijven. Dat blijkt uit een onderwijsonderzoek van DUO onder 400 scholen.
Voordelen en Nadelen van het Continurooster
De middagpauze op basisscholen zorgt al langer voor problemen. De onderwijsinstanties hebben moeite om voldoende ouders of vrijwilligers te vinden om de kinderen te begeleiden. Ook ouders zelf hebben in veel gevallen aangegeven andere schooltijden te willen, omdat zij zo hun dag beter kunnen indelen.
Ruim een kwart van de basisscholen (26 procent) werkt tegenwoordig met een continurooster. Daarbij hebben de kinderen een korte middagpauze, zijn ze op woensdagmiddag vrij en sluiten de scholen op de andere dagen de deuren om 14.45 uur. Ruim een derde van de scholen in Nederland (37 procent) begint traditioneel nog tussen 08.30 en 08.45 uur en eindigt tussen 14.30 en 15.30 uur. In het schooljaar 2011-2012 was dat nog 77 procent. De kinderen in de onderbouw zijn in veel gevallen ook op vrijdagmiddag vrij.
Een continurooster op de basisschool heeft een kortere middagpauze. Daardoor is de schooldag ook korter. Voor werkende ouders is het fijn dat zij niet naar huis hoeven voor de lunchpauze. Maar werkt het ook voor leraren en kinderen?
Recent stond het nieuws vol berichten over hongerige kinderen in de klas omdat zij niet genoeg tijd hebben om hun brood op te eten. Ouders - met name moeders - zijn de afgelopen decennia meer gaan werken. Om de opvang tijdens de lunchpauze beter te regelen zijn veel scholen overgegaan op een continurooster of zelfs een vijf-gelijke-dagen-rooster. De pauze duurt maximaal drie kwartier en kinderen blijven op school. Ze eten vaak met de docent in de klas. Daarna hebben ze ongeveer een half uur om te spelen.
Het continurooster kwam laatst volop in het nieuws toen voedingswetenschapper Floor Scheffers er aandacht aan schonk op Instagram. Haar dochter zit in groep 3 en at haar lunch nooit op. ‘Waarom zit je lunchtrommel steeds zo vol als je thuiskomt, heb je geen trek?’, vroeg Floor aan haar dochter. Haar antwoord was: ‘De lunchtijd was al om.’ De voedingswetenschapper legde het voorval voor aan haar ruim twaalfduizend volgers. Haar inbox stroomde vol berichten van ouders van wie de kinderen met buikpijn thuiskwamen tot ouders die alleen nog maar zachte broodjes meegeven.
Aan het continurooster en vijf-gelijke-dagen-rooster zitten fijne en minder fijne kanten. We zetten een aantal voor- en nadelen op een rij.
Voordelen van het Continurooster
- Veiligheid: kinderen blijven op school lunchen, in plaats van thuis. Dat scheelt een moment waarin zij door het verkeer van huis naar school moeten.
- Personeel: als school hoef je niet meer op zoek naar overblijfouders. Jij als docent eet immers met je klas.
- Minder onderbreking: omdat je als leerkracht zelf bij de kinderen blijft, is de pauze een minder grote onderbreking. Kinderen pakken het lesprogramma in de middag daardoor weer sneller op.
Nadelen van het Continurooster
- Verplichting: alle kinderen zijn verplicht om de pauze op school door te brengen. Niet alle ouders vinden dit prettig. En voor sommige kinderen is dit vermoeiender dan wanneer zij even naar huis zouden gaan.
- Taakverzwaring voor leerkrachten: in plaats van ouders of overblijfkrachten, blijf jij bij je klas. Als leraar heb je recht op pauze. Maar vaak wordt die pauze in beslag genomen door vragen van leerlingen of nog even snel een les voorbereiden. Op die manier heb je geen tijd om tot rust te komen. In de Arbeidstijdenwet voor het basisonderwijs staat dat je recht hebt op een half uur pauze bij werkdagen van langer dan 5,5 uur. In je pauze hoef je geen toezicht te houden op leerlingen. Je hebt echt een moment vrije tijd. Samen lunchen met je leerlingen telt dus niet als jouw pauze.
Scholen kunnen de pauze op verschillende manieren organiseren, zodat docenten écht even vrij hebben. Juist met een continurooster is dat extra belangrijk. Laat verschillende klassen tegelijk pauze houden. Zet vakleerkrachten in. Ook voor je leerlingen is het belangrijk om een moment van rust te hebben. Het is niet wettelijk vastgelegd hoeveel pauze leerlingen nodig hebben. Er is wel opgenomen dat ‘activiteiten evenredig over de dag verdeeld dienen te zijn’. Scholen met een continurooster bepalen zelf - in overleg met de medezeggenschapsraad - of de pauze telt als onderwijstijd. Dit betekent dat je een langere pauze kan hebben, zonder dat leerlingen langere schooldagen hebben.
Goede voeding en voldoende tijd om te eten is een basisvoorwaarde om goed te leren. Merk je dat je leerlingen hier te weinig tijd voor hebben? Ga naar buiten: dit blijft de allerbeste manier om overtollige energie kwijt te kunnen. Spelletjes in de klas: als het hard regent, blijf je liever binnen. Eerst naar buiten, dan eten: merk je dat veel leerlingen moeite hebben om hun brood op te eten? Misschien helpt het om eerst buiten te spelen en daarna te lunchen.
Scholen mogen zelf hun exacte lestijden bepalen. Zolang ze het verplichte aantal lesuren maar halen. Over het algemeen starten de meeste scholen met een continurooster tussen acht en half negen ’s ochtends. Rond twaalf uur is er een korte pauze. Vervolgens gaan de lessen door tot ongeveer half drie. In het continurooster is de woensdagmiddag hierop een uitzondering. Kinderen krijgen die dag enkel tot de middagpauze les. In het vijf-gelijke-dagen-rooster hebben - de naam zegt het al - alle lesdagen een gelijke lengte. Dit geeft meer rust, regelmaat en duidelijkheid voor kinderen. Alle lesdagen zijn gelijk, ook die voor de onderbouw en bovenbouw. Door de kortere lesdagen heb je meer tijd voor lesvoorbereiding, overleg en oudercontacten na schooltijd.
tags: #rtl #nieuws #continurooster