Op 14 februari 2018 stemde de Eerste Kamer in met de Donorwet, een wet die bepaalt dat iedereen automatisch orgaandonor is, tenzij men zich expliciet registreert als niet-donor. Deze wet heeft geleid tot uiteenlopende reacties en discussies onder de bevolking. Sommige burgers, zoals Madelon Vendeloo en Nancy van Dongen, uiten hun zorgen en verzetten zich tegen het idee dat de overheid automatisch over hun lichaam beslist na overlijden. Zij benadrukken het belang van persoonlijke autonomie en het recht om zelf te beslissen over het eigen lichaam.
Persoonlijke Bezwaren en Zorgen
Madelon Vendeloo registreerde zich direct na de aanname van de wet als niet-donor. Haar motivatie is duidelijk: "Ik ben tegen, want ik beslis zelf over mijn lijf." Zij wil ongeschonden haar kist ingaan en benadrukt dat ze "heel gekomen is en heel uit het leven wil weggaan." De angst dat anderen over haar lichaam beslissen na haar overlijden, vormt een belangrijke drijfveer voor haar bezwaren.
Nancy van Dongen deelt deze bezorgdheid en vindt niet dat de overheid voor iedereen kan bepalen dat ze automatisch donor zijn. Zij vreest een "omgekeerde wereld" als de regering hierover beslist, ondanks het grote aantal hulpbehoevende mensen dat een orgaan nodig heeft. Nancy was in het verleden wel donor, maar trok haar registratie in toen zij kinderen kreeg, omdat ze zich als moeder "te kwetsbaar" voelde. Ze maakt zich zorgen over de mogelijkheid dat mensen minder snel gereanimeerd zullen worden met het oog op orgaandonatie, en denkt aan de impact op haar kinderen als haar iets zou overkomen.
Madelon Vendeloo ervoer de aanname van de wet als een signaal om "actie te ondernemen, anders ben ik automatisch voor". Haar eerdere registratie als niet-donor werd hiermee bevestigd. De bezorgdheid dat een ander over haar lichaam beslist, is een terugkerend thema in haar redenering.
Omvang van de Weerstand en Statistische Gegevens
Madelon en Nancy staan niet alleen in hun standpunt. Sinds september 2016, toen de Donorwet in zicht kwam, hebben al 200.000 mensen zich geregistreerd als niet-donor. Madelon geeft aan ook geen donororganen te willen ontvangen, omdat ze het vreselijk vindt dat mensen ziek zijn, maar zelf ook niet op die manier geholpen wil worden indien zij ziek wordt. Opvallend is dat de man van Madelon en haar kinderen wel donor zijn, een onderwerp dat ter sprake kwam tijdens het bespreken van begrafenispolissen.
In totaal staat 58 procent van de volwassenen geregistreerd als donor. Hiervan heeft 34 procent toestemming gegeven voor orgaandonatie, en 24 procent staat geregistreerd als 'geen bezwaar'. Dit laatste geldt voor personen die geen keuze hebben doorgegeven. Volgens onderzoek van het CBS heeft bijna 11 procent aangegeven dat een familielid of andere naaste mag beslissen, en 31 procent geeft geen toestemming.
Van de jongeren tussen 18 en 25 jaar heeft 41 procent geen keuze gemaakt en staat hiermee het vaakst geregistreerd als 'geen bezwaar tegen orgaandonatie'. Dit percentage is gestegen van 36 procent in 2022. Van de jongeren die wel een keuze hebben gemaakt, geeft ruim 45 procent geen toestemming voor orgaandonatie.
Regionale Verschillen in Donorregistratie
Er zijn significante regionale verschillen in de registratie als orgaandonor. Inwoners van Neder-Betuwe staan met 43 procent het minst vaak geregistreerd als donor, gevolgd door inwoners van Urk (47 procent). De gemeente Groningen koploper, waar 68 procent van de inwoners geregistreerd staat als donor, gevolgd door Rozendaal (67 procent).
Op Urk maken mensen het minst vaak een keuze en staan hiermee geregistreerd als 'geen bezwaar tegen orgaandonatie' (32 procent). Expliciete toestemming is er ook het laagst (15 procent). De keuze dat een naaste na het overlijden mag beslissen (22 procent) is op Urk twee keer zo hoog als gemiddeld.
Werking van de Donorwet en Keuzemogelijkheden
De nieuwe Donorwet voorziet in een proces waarbij alle Nederlanders van 18 jaar en ouder een brief ontvangen met het verzoek hun keuze over orgaandonatie en weefseldonatie vast te leggen in het Donorregister. Er zijn vier keuzemogelijkheden:
- Ja, ik geef toestemming voor orgaandonatie: U wilt donor worden. U kunt aangeven welke organen en weefsels u wel of niet wilt doneren.
- Nee, ik geef geen toestemming: U wilt geen donor worden.
- Mijn partner of familie beslist: U wilt dat uw partner of familie voor u kiest na uw overlijden.
- De door mij gekozen persoon beslist: U wilt dat iemand anders voor u kiest na uw overlijden.
Wie na het ontvangen van twee brieven geen registratie in het Donorregister heeft gemaakt, wordt automatisch geregistreerd met ‘geen bezwaar’ tegen donatie van organen of weefsel. Hierover wordt een aparte brief gestuurd. Dit geldt voor iedereen in Nederland van 18 jaar en ouder die ingeschreven staat bij een gemeente.
De nieuwe donorwet - Zondag met Lubach (S05)
Statistieken over Registraties en Wijzigingen
Tussen 2020 en begin 2024 hebben 3,7 miljoen Nederlanders het donorregister ingevuld. Het aantal registraties is aanzienlijk gestegen: van 6,9 miljoen in 2020 naar 10,6 miljoen begin 2024. Van de geregistreerden heeft 4,8 miljoen aangegeven donor te willen zijn, een toename van 1 miljoen sinds 2020. Echter, 4,3 miljoen Nederlanders geven geen toestemming voor orgaandonatie, wat een stijging van 2 miljoen 'nee'-antwoorden betekent.
In 2024 hebben 61.000 mensen hun keuze in het Donorregister aangepast. Het grootste deel veranderde van 'geen bezwaar' naar een eigen keuze. 15.000 mensen kozen van 'geen bezwaar' naar 'geen toestemming', en 11.000 van 'geen bezwaar' naar toestemming of naar beslissing door naasten. Ook mensen die voorheen geen toestemming gaven, veranderden hun keuze: 5.000 mensen die in 2024 nog kozen voor 'geen toestemming', gaven dit jaar toestemming of laten een naaste beslissen.
Mannen geven bijna anderhalf keer zo vaak als vrouwen geen keuze door. Volwassenen met een herkomst buiten Nederland, zoals uit Marokko, Turkije, Suriname of de Nederlandse Cariben, geven bijna twee keer zo vaak aan geen donor te willen zijn. Dit kan leiden tot tekorten, aangezien een passende orgaan van iemand met dezelfde achtergrond belangrijk kan zijn om afstoting te voorkomen.
Opvallend is dat 20.000 Nederlanders tussen 2022 en 2024 hun keuze in het donorregister aanpasten van 'ja' naar 'nee'.
Impact van de Donorwet op Orgaan- en Weefseldonaties
De actieve donorregistratie, ingevoerd in 2021, heeft geleid tot een toename van het aantal donaties. Vorig jaar doneerden 360 overledenen minstens een orgaan, 68 meer dan in 2023. In totaal vonden er in 2024 1066 orgaantransplantaties plaats met organen van overleden donoren. Deze toename wordt mede toegeschreven aan de verbeterde mogelijkheden voor onderzoek en keuring van organen, waardoor criteria voor donorschap verruimd konden worden.
Het aantal harttransplantaties is gestegen van zo'n 40 per jaar tussen 2016 en 2021 naar 79 vorig jaar. Ook weefseldonaties hebben een positieve impact. In 2023 deden 2543 mensen mee aan weefseldonaties, een toename van 232 ten opzichte van vorig jaar. Weefseldonaties, zoals donorhuid voor brandwondenpatiënten en hartkleppen voor baby's met hartafwijkingen, verbeteren de levenskwaliteit van veel mensen.
Ondanks de positieve ontwikkelingen blijven orgaan- en weefseldonoren hard nodig. Op 31 december 2024 stonden er 1.414 patiënten op de wachtlijst voor een orgaan van een overleden donor.
Minder Lange Wachttijden en Succes van de Donorwet
De Nederlandse Transplantatie Stichting (NTS) meldde in februari dat de wachttijden voor orgaantransplantaties korter zijn geworden. De wachttijd voor nierpatiënten daalde van 29 maanden in 2022 naar 27 maanden in 2023. Ook voor andere organen daalden de wachttijden. Het aantal orgaantransplantaties steeg van 1404 naar 1417 patiënten.
De Nierstichting noemt de donorwet een succes en stelt dat donor zijn "steeds meer een maatschappelijke standaard" wordt. Sinds juli 2020 is de nieuwe donorwet van kracht. Mensen die geen keuze doorgeven, worden geregistreerd als 'geen bezwaar'. 3,1 miljoen mensen van 18 jaar en ouder staan op deze manier geregistreerd.
Onduidelijkheid rond 'Geen Bezwaar'
Minister Ernst Kuipers van Volksgezondheid meldt echter dat veel van deze 3,1 miljoen mensen niet weten wat 'geen bezwaar' precies inhoudt. Uit onderzoek blijkt dat 37 procent bewust geen keuze heeft gemaakt omdat ze wel orgaandonor willen zijn. Meer dan een derde heeft er nog niet over nagedacht of is er nog niet aan toegekomen een keuze door te geven. Nog een derde denkt dat 'geen bezwaar' betekent dat nabestaanden na overlijden mogen beslissen, terwijl dit betekent dat een arts in overleg met de familie beslist. Als de familie zeker weet en kan uitleggen dat de overledene geen donor wilde worden, zal geen donatie plaatsvinden.
Vooral jongeren hebben vaak geen keuze ingevuld. Van de 18-jarigen heeft slechts 42 procent zijn beslissing laten vastleggen. Het bereiken van jongeren met informatie over de wet wordt als een uitdaging gezien.
Minister Dijkstra benadrukt het belang van actieve keuzes om duidelijkheid te verschaffen en nabestaanden een moeilijke gesprek te besparen. Zij plant een herinneringsbrief te sturen naar jongeren die 21 jaar worden en geregistreerd staan met 'geen bezwaar'.
Reacties op de Aanname van de Wet
Ondanks de controverse was er ook blijdschap over de aanname van de wet. Politiek verslaggever Fons Lambie legt in een video uit hoe de Donorwet in elkaar zit. Patricia van Corven, die dringend een donorlong nodig heeft, volgde het debat en de stemming met spanning. Zij is blij dat de wet is aangenomen omdat het "zoveel meer hoop en perspectief biedt."
Pia Dijkstra, verantwoordelijk minister voor Medische Zorg, is tevreden met de stijging van het aantal actieve registraties en het aantal orgaan- en weefseltransplantaties. Zij ziet dit als een verbetering, omdat de wensen van meer mensen duidelijk zijn geworden. Dijkstra benadrukt echter ook het belang van een goede voorlichtingscampagne om onduidelijkheden weg te nemen en mensen gerust te stellen. Tegen patiënten die op een orgaan wachten, zegt ze dat het nog even zal duren voordat de wet resultaat oplevert, maar dat het wel perspectief biedt voor de toekomst.
De nieuwe wet ging in 2020 in. Sindsdien is het aantal actieve registraties gestegen van 6,9 miljoen naar 10,7 miljoen in 2023. De evaluatie toont een lichte toename van het aantal donaties en uitgevoerde transplantaties.