De documentaire De regels van Matthijs, geregisseerd door Marc Schmidt in 2012, biedt een aangrijpende en intense inkijk in het leven van Matthijs van der Meer, een jeugdvriend van de regisseur. Matthijs, die lijdt aan het syndroom van Asperger, een vorm van autisme, worstelt om orde te scheppen in de chaos van zijn bestaan. Hij gebruikt diverse strategieën om grip te krijgen op de wereld om hem heen, zoals het opnemen van telefoongesprekken om de werkelijke betekenis achter woorden te achterhalen en het maken van gedetailleerde notities over zijn omgeving en emoties. Daarnaast experimenteert hij met medicatie, waar hij door de jaren heen een aanzienlijke voorraad van heeft opgebouwd.
Strijd om Eigen Leefwereld
Een centraal element in Matthijs' pogingen om de chaos te beteugelen, is zijn woning. Hij streeft ernaar deze te verbouwen naar zijn eigen ideaalbeeld, wat leidt tot conflicten met de woningbouwvereniging. Zij eisen dat Matthijs zich aan hun regels houdt, terwijl hij de bemoeienis niet begrijpt en de dreiging van uitzetting boven zijn hoofd voelt hangen. Deze situatie escaleert tot een onvermijdelijke botsing.
De documentaire toont de persoonlijke, soms filosofische ontboezemingen van Matthijs, maar ook de machteloosheid van hulpverleners en een woningbouwvereniging en rechtssysteem die, ondanks vermeende oog te hebben voor zijn handicap, deze negeren. Wat begint als een fascinerende kijk in een uniek leven, wordt gaandeweg grimmiger en tragischer, culminerend in de zelfmoord van Matthijs.
Een Vriendschap als Basis voor Eerlijkheid
Ondanks de zware en zeer persoonlijke aard van het verhaal, wordt het prachtig in beeld gebracht. De film ontving zowel nationaal als internationaal veel waardering en prijzen, waaronder een Gouden Kalf voor beste documentaire. De vertoning in VERA werd extra bijzonder door de aanwezigheid van regisseur Marc Schmidt.
Schmidt volgt zijn jeugdvriend Matthijs, die als autist wanhopig probeert orde te scheppen, van zeer dichtbij. De woning van Matthijs, ogenschijnlijk een rommel van aantekeningen, potjes en loshangende draden, vormt juist een veilige plek voor hem. Explosieve confrontaties met de buitenwereld worden afgewisseld met gestileerde observaties en persoonlijke ontboezemingen. Matthijs deelt zijn worstelingen met woorden die hem "hoorndol maken", zijn spel met de camera, zijn stemmingswisselingen en het fundamentele verschil in het begrijpen van de gesproken taal tussen autisten en niet-autisten.
Diagnose en Zelfinzicht
De documentaire begint met een treffende scène: twee helderblauwe ogen kijken priemend in de camera. De eigenaar, Matthijs, een aantrekkelijke man van rond de veertig met een intelligente blik, legt uit dat het uitdagend is om zo in de camera te kijken vanwege de kwetsbaarheid die daarbij komt kijken. Hij heeft het Syndroom van Asperger en is zich zeer bewust van zijn "anders-zijn". Hij kan gedetailleerd uitleggen hoe zijn brein werkt, bijvoorbeeld zijn zelfbedachte 36-tallig stelsel om dagen te tellen, en hoe hij alles letterlijk neemt, zonder de onuitgesproken bedoelingen achter woorden te kunnen achterhalen.
Zijn woning, een verzamelplaats van apparatuur, paperassen en oud ijzer, beschouwt hij als zijn universum en veilige plek. Dit wordt echter bedreigd door de woningbouwvereniging, die niet akkoord gaat met zijn eigenhandige aanpassingen aan leidingen en muren, wat niet is toegestaan in een huurwoning. Matthijs voelt zich genoodzaakt zijn leefwereld kloppend te maken, omdat het zijn enige houvast is. Zelfs de dreiging van uitzetting, waarvoor hij de afspraak heeft gemaakt om te sterven, kan hem niet doen afwijken van zijn principes van consequent zijn.
Bureaucratie en Onmogelijke Situaties
De documentaire belicht hoe Matthijs' handelingen wettelijk verboden zijn, maar het rechtssysteem houdt onvoldoende rekening met ernstige vormen van autisme. De wet gaat ervan uit dat Matthijs een keuze heeft om iets niet te doen, en veroordeelt hem voor het niet maken van die keuze. Hierdoor wordt Matthijs, door zijn eigen gedachten en de Nederlandse bureaucratie, in een onmogelijke situatie gebracht die onvermijdelijk verkeerd afloopt.
Regisseur Marc Schmidt volgt het relaas van zeer dichtbij, maar behoudt zorgvuldig afstand. Hij observeert zonder te oordelen, noch over Matthijs, het rechtssysteem, hulpverleners of andere betrokkenen. De focus ligt volledig op Matthijs, wiens openheid mogelijk wordt gemaakt door de jarenlange vriendschap en wederzijds vertrouwen. Niemand anders had een zo eerlijk en intiem portret kunnen schetsen.
De Impact van Autisme en Hulpverlening
De film, die in 2012 een Gouden Kalf won, volgt drie maanden uit het leven van Matthijs. Hoewel de regisseur de laatste maanden van zijn leven vooraf waarschijnlijk niet wist, was het al langer duidelijk dat het niet goed ging met Matthijs, die regelmatig sprak over een zelfverkozen levenseinde.
Marc Schmidt kent Matthijs sinds de middelbare school en had altijd ontzag voor zijn intellectuele capaciteiten, filosofische diepgang en non-conformisme. Na hun studie, waarbij Matthijs natuurkunde en later filosofie studeerde, bleek hij te lijden aan een autistische aandoening, een stoornis in de informatieverwerking die met name problemen veroorzaakt in sociale interacties. Mensen met autisme nemen alles letterlijk en hebben moeite met het achterhalen van de non-verbale aspecten van communicatie.
Matthijs beschikt over een grote mate van zelfinzicht. Hij weet dat zijn verzameldwang en nauwkeurig vastleggen van functioneren, zowel van zichzelf als van anderen, een manier is om te begrijpen hoe anderen met hem omgaan. Hij moet overal een ordening aanbrengen, van telefoongesprekken die hij analyseert in termen van frequentieverdelingen, tot zijn eigen subjectieve ervaringen die hij vastlegt in een zelfontwikkeld registratiesysteem. Zijn huis is een vergaarplaats voor materialen, die volgens een zelf uitgedachte ordening nodig zijn voor de jarenlange verbouwing van zijn huurwoning.
Hij lijkt te beseffen dat zijn systemen niet meer te beheersen zijn en dat zijn analyses weinig meer opleveren dan een poging tot ordening. De documentaire toont hoe Matthijs na de ontruiming van zijn woning wordt aangemeld bij een daklozenvoorziening, waarmee hij zijn laatste houvast verliest. De film eindigt met de mededeling dat Matthijs een einde aan zijn leven heeft gemaakt.
De kijker blijft achter met vragen over de aard en effectiviteit van de hulpverlening. Matthijs zelf meldde dat er zes hulpverleners om hem heen zaten die allemaal iets met hem wilden. Zijn enorme voorraad medicatie, "voor als ik zonder kom te zitten", en de prangende vraag of er geen alternatief voor zijn uithuiszetting mogelijk was geweest, blijven hangen. De documentaire wordt geprezen om de verbeelding van de vriendschap tussen Schmidt en Matthijs, en de manier waarop Schmidt Matthijs serieus neemt en zijn vertrouwen niet beschaamt. De film zet ook aan tot nadenken over wat afwijkend gedrag is en hoe de omgeving bepaalt in welke mate dit getolereerd wordt.
De Titel en Perspectief
De titel De regels van Matthijs verwijst zowel naar de regels die Matthijs probeert na te leven om zijn leven meer orde te geven, als naar de regels van de buitenwereld en de samenleving die hij niet kan accepteren of begrijpen. Hoewel Matthijs aanvankelijk moeite had met de titel, omdat hij vond dat anderen de regels voor hem maakten, erkende hij later dat de titel wel degelijk treffend was.
De documentaire laat zien hoe Matthijs zich steeds meer verschanst in zijn huis, dat een veruiterlijking van zijn hoofd wordt. Het huis is zijn universum, en de rest is een kleine paragraaf daarin. Buiten zijn woning gaat alles met conventies die hij niet begrijpt. Zijn psychiater erkent zijn indrukwekkende persoonlijkheid en bovengemiddelde intelligentie, maar geen hoogbegaafdheid. Matthijs' beheptheid met regels leidt tot veel strijd in zijn leven.
De film toont de pijnlijke herkenbaarheid van het verschil tussen theorie en praktijk voor mensen met autisme, en hoe het gebrek aan ondersteuning bij de vertaling naar de sociale context kan leiden tot praktische ongelijkheid, zelfs wanneer men theoretisch gelijk heeft. De documentaire biedt een indringend beeld van een man die gevangen zat in zijn eigen denkwereld en de onbuigzaamheid van de maatschappij.