Nederland kent diverse talentvolle acteurs en presentatoren met een Joodse achtergrond. Hun afkomst en de ervaringen die daarmee gepaard gaan, hebben vaak een diepgaande invloed op hun leven en werk, en dragen bij aan een rijk cultureel landschap.
Sem Ben Yakar: Een rijzende ster met een Joodse identiteit
Sem Ben Yakar, geboren op 20 december 2001, is een Nederlandse acteur en presentator wiens carrière op jonge leeftijd begon. Zijn eerste rol in de serie “Volgens Robert” (2013) markeerde het begin van zijn acteertalent. In 2019 maakte hij zijn filmdebuut met een rol in de controversiële film “Khata”, die in première ging op het Nederlands Film Festival.
Een productie die bijzonder veel indruk op Sem maakte, mede vanwege zijn Joodse afkomst, was zijn rol als Joodse jongen in een campagnevideo voor het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Deze video werd opgenomen in Kamp Westerbork, een locatie met een beladen geschiedenis. In de televisieserie “Anoniem” (2023) vertolkte Sem de jongere versie van het personage Jurre, een rol die hem de kans gaf samen te werken met de door hem bewonderde acteur Jeroen Spitzenberger.
Binnenkort zal Sem te zien zijn in de nieuwe Netflix-serie ‘Kugel’, een spin-off van de populaire Israëlische serie ‘The SHTISEL’. In deze serie neemt hij de rol van Tzviki Bombach op zich. Hoewel acteren zijn grootste passie is, beschikt Sem ook over ervaring als presentator.
Ischa Meijer: Journalist, interviewer en veelzijdig artiest van Joodse komaf
Israël Chaim (Ischa) Meijer (Amsterdam, 14 februari 1943 - aldaar, 14 februari 1995) was een Nederlandse journalist, interviewer, televisiepresentator, (toneel)schrijver en filmacteur van Joodse afkomst. Meijer werd geboren als oudste kind van de historicus en hebraïst Jaap Meijer en Lize Voet. Als baby werd hij met zijn ouders naar concentratiekamp Bergen-Belsen gedeporteerd. Het gezin overleefde de oorlog, inclusief een gevaarlijke treinreis, en vestigde zich in Amsterdam, waar later zijn zus Mirjam en broer Job werden geboren.
Begin jaren vijftig emigreerde het gezin naar Paramaribo uit vrees voor het communisme, maar keerde na enkele jaren terug naar Amsterdam. Ischa groeide op in een gezin dat getekend was door de oorlogservaringen, waar hij naar eigen zeggen emotioneel en zelfs lichamelijk tekortkwam. Op zijn achttiende werd hij uit huis gezet.
Na het gymnasium werd hij journalist bij diverse Nederlandse publicaties, waaronder De Nieuwe Linie, Het Vrije Volk, de Haagse Post, Nieuwe Revu en Vrij Nederland. Hij stond bekend om zijn uitgebreide, vaak onthullende interviews, die volgens hem en anderen soms meer over hemzelf gingen dan over de geïnterviewden. Bij de Haagse Post had hij aanvankelijk een theaterrubriek, waarin hij het woord 'actreutel' bedacht. Vanaf 1975 werd hij vaste medewerker.
In juni 1984 verscheen in Vrij Nederland een geruchtmakend interview van Meijer met Bram Peper en zijn echtgenote, waarin het echtpaar zich volledig liet gaan. Maand later volgde een vergelijkbaar interview met Mart Smeets over gedragingen van meerdere NOS-bazen. Meijer gebruikte in die tijd de 'full-quote-interview'-stijl, die hij had overgenomen van Willem Wittkampf.
Voor de VPRO presenteerde Meijer vanaf 1984 een radioprogramma vanuit café Eik en Linde in Amsterdam: 'Een uur Ischa', dat later werd uitgebreid tot 'Een dik uur Ischa'. Hij begon het programma steevast met een chanson. Een bijzonder tv-optreden was zijn deelname aan het VPRO-programma 'Zomergasten' in juni 1992. De toen nog jonge presentator Peter van Ingen raakte al snel in de ban van Meijer, die de regie van het gesprek volledig overnam.
Naast zijn werk als interviewer was Meijer ook auteur en toneelschrijver. In 1974 verscheen zijn boek 'Brief aan mijn moeder', gevolgd door 'Een rabbijn in de tropen' in 1977. In 1983 oogstte hij met zijn voorstelling 'Izzy M. der sympathische Jude' succes in Berlijn.
Meijer had diverse relaties en bezocht prostituees, waarover hij in 1979 het boekje 'Hoeren' schreef. Jarenlang bezocht hij Lia, zijn favoriete hoer, die zelf deze term verkoos om haar onafhankelijkheid te benadrukken. Els Timmerman, een van Meijers latere partners, schreef in 2005 een boek over hun vroegere driehoeksverhouding, Lia's ziekbed en uitvaart: 'L. Hommage aan een hoer'.
Meijer was van 1980 tot 1982 getrouwd met Jenny Arean. In de jaren voor zijn dood had hij een hechte relatie met Connie Palmen, over wie hij het boek 'I.M.' (1998) schreef. Zijn hele leven bleef hij zoeken naar de erkenning die zijn door de oorlog getraumatiseerde ouders hem nooit konden geven. Na de dood van zijn ouders, die hem en zijn broer en zus geen afscheid lieten nemen, stierf ook hij kort daarna. In 1995 kreeg Meijer postuum de Zilveren Reissmicrofoon.
In joodse kringen maakte hij eveneens furore, hoewel hij in radio-optredens soms zijn wrevel hierover uitte. Hij had zelf de Jodenvervolging als baby en peuter meegemaakt, eerst in Westerbork en later in KZ Bergen-Belsen. Daarom noemde hij zichzelf en lotgenoten, kinderen van Joodse oorlogsslachtoffers, de 'Generatie Anderhalf'.
Verschillende boeken en documentaires zijn over Ischa Meijer verschenen, waaronder 'Mijn broer Ischa: Het verhaal van een Joods gezin' (1996) door zijn zus Mirjam, 'Ischa, Verhalen van verwanten, vrienden en vrouwen' (2005) door Gijs Groenteman, en de documentaire 'Ik hou van mij' van Kees de Groot van Embden. In 2020 bracht AVROTROS een dramaserie uit over zijn relatie met Connie Palmen, gebaseerd op haar roman 'I.M.'.
Jeroen Krabbé: Een acteur wiens Joodse afkomst zijn werk mede vormt
Jeroen Krabbé, geboren op 5 december 1944 tijdens de Hongerwinter, deelt zijn Joodse afkomst. Zijn moeder was Joods, wat in de oorlogstijd gevaarlijk was. Hoewel zijn vader niet Joods was, werden ook gemengd gehuwde Joden niet altijd als veilig beschouwd. In 1943 kreeg zijn moeder een oproep om naar Westerbork te gaan, maar dit viel samen met de bevalling van haar oudere zoon.
Na de oorlog werd er in Joodse gezinnen vaak niet gesproken over de oorlog, omdat het te pijnlijk was. De familie van Krabbé's moeder verloor 81 mensen, wat een enorme impact had. Na de oorlog bleef antisemitisme bestaan in Nederland. Joden die de kampen hadden overleefd en terugkeerden naar hun huizen, werden soms geweigerd door de nieuwe bewoners. Pas na de jaren zestig, en met name na het Eichmann-proces, begon men er meer over te praten.
Krabbé's tante, die vier concentratiekampen overleefde, schreef een boek over haar ervaringen. Dit, samen met de Joodse achtergrond, heeft een grote invloed gehad op Krabbé's leven en werk. Hij heeft films en schilderijen gemaakt over de oorlog, en het toneelstuk 'Anne Frank' opgevoerd. Hij benadrukt het belang van het realiseren dat vrijheid kwetsbaar is.
Zijn Joodse opa, die in de diamantenhandel zat, had een 'sperre' (vrijstelling) gekocht om in Amsterdam te mogen blijven wonen. Echter, op 20 juni 1943 werd Amsterdam-Zuid omsingeld en werden de laatste Joden, waaronder zijn opa, opgepakt. Dit was een drama dat niemand had voorzien. Een krant uit die tijd meldde groot: 'Amsterdam Jodenvrij'.
Krabbé toont de Jodenster die zijn moeder op haar kleding moest dragen, een symbool dat Joden verplicht waren te dragen en zelf moesten betalen. Hij benadrukt hoe schokkend het is om je voor te stellen hoe het voelt om als enige in de klas met zo'n ster te zitten. Het niet dragen van de ster kon leiden tot boetes of gevangenisstraf.
Na zijn doorbraak als acteur werd Krabbé vaak geïnterviewd. Zijn moeder adviseerde hem om nooit te vertellen dat hij Joods was, uit angst en bescherming voor hem, vanwege haar eigen traumatische oorlogservaringen. Hoewel hij dit advies lange tijd opvolgde, vertelde hij het uiteindelijk toch. De reactie was vaak lacherig, omdat het destijds geen groot punt meer leek.
Krabbé vindt het meest verschrikkelijke aan de oorlog dat medeburgers niet meer mochten bestaan en vermoord moesten worden. Hij kan het nog steeds niet bevatten, net zoals hij het niet begrijpt dat bepaalde politieke partijen durven te suggereren dat bepaalde groepen mensen moeten verdwijnen. Hij beschouwt het idee dat men zichzelf beter vindt dan een ander, of dat een ander moet sterven, als het ergste dat er is.
#7 Ze overleefde 13 kampen – het bizarre verhaal van Mirjam Blits (Tante Mary van Jeroen Krabbé)
Raoul Heertje: Een cabaretier met Joodse wortels en een verbinding met Israël
Cabaretier en programmamaker Raoul Heertje keerde samen met documentairemaker Frans Bromet terug naar Israël, het land waar Heertje een deel van zijn jeugd doorbracht. Zijn Joodse roots waren een belangrijke reden voor Heertje om na zijn middelbare schooltijd naar Israël te verhuizen. Hij bracht daar enkele jaren door als student en werd lid van een socialistisch-zionistische jeugdbeweging, vanuit het ideaal van een Joodse staat.
Enkele jaren later keerde Heertje echter gedesillusioneerd terug naar Nederland. Een van de redenen hiervoor waren de gepolariseerde verhoudingen tussen Israëliërs onderling, in tegenstelling tot de meer gematigde politieke discussies die hij in Nederland gewend was.
Andere vermeldingen van Joodse afkomst in de media
De Joodse afkomst en de impact van de Tweede Wereldoorlog komen ook aan bod in andere media en producties. Zo is er onderzoek gedaan naar DNA-materiaal in een kam van Eva Braun, de maîtresse van Adolf Hitler. Wetenschappers vonden in het gevonden DNA een structuur die geassocieerd wordt met Asjkenazische Joden. Eva Braun, die Hitler in 1930 leerde kennen, trouwde met hem kort voordat de Russen Berlijn innamen.
De serie ‘De Joodse Raad’ wordt genoemd als een productie die de geschiedenis van de Joodse Raad belicht, een onderwerp waarover de meningen nog steeds flink verdeeld zijn. Acteur Pierre Bokma, die een hoofdrol speelt in deze serie, benadrukt het belang van bredere bekendheid van deze zwarte bladzijde uit de vaderlandse geschiedenis. Hij stelt dat te veel mensen te weinig weten van wat er toen gebeurd is, en maakt een parallel met de huidige politieke polarisatie.
De première van ‘De Joodse Raad’ werd bijgewoond door familieleden van voorzitter David Cohen, waaronder de kleinzoon van PvdA-coryfee Rob Oudkerk. Bokma beschreef de bijeenkomst als ongemakkelijk, niet zozeer door reacties in de zaal, maar door zijn eigen kritische blik op zijn acteerwerk. Hij vindt het belangrijk om te begrijpen hoe mensen destijds tot bepaalde beslissingen kwamen, zelfs als die achteraf onbegrijpelijk lijken.