De geschiedenis van de AVRO Televisiestudio's is nauw verbonden met de ontwikkeling van de Nederlandse omroep. De Algemene Vereniging Radio Omroep (AVRO) werd opgericht eind 1927, maar de wortels reiken terug tot begin jaren twintig. Van oudsher was de AVRO een onafhankelijke mediaorganisatie, zonder binding met een religie of politieke groepering.
Oprichting en Vroege Jaren
De Algemene Vereniging Radio Omroep, afgekort AVRO, was een Nederlandse omroeporganisatie. De AVRO werd officieel opgericht aan het einde van 1927, maar de wortels reikten tot begin jaren twintig. Het was van oudsher een onafhankelijke mediaorganisatie, zonder binding met een religie of politieke groepering. Op 1 januari 2014 fuseerde de AVRO met de TROS tot AVROTROS. De omroep gaf drie omroepbladen uit: Televizier, TV Film en de Avrobode. Deze bladen bestaan nog steeds, maar vallen nu onder AVROTROS. Jaarlijks reikte de omroep de Gouden Televizier-Ring en de Gouden RadioRing uit.
Op 24 februari 1919 vond de eerste radio-uitzending in Nederland plaats, vanuit de Jaarbeurs te Utrecht. Op 21 juli 1923 vond de eerste radio-uitzending plaats vanuit de Nederlandsche Seintoestellen Fabriek te Hilversum. Op 1 maart 1926 zag de Stichting Hilversumsche Draadlooze Omroep het licht, die in maart 1927 werd hernoemd in Stichting Algemeene Nederlandsche Radio Omroep. Deze ANRO fuseerde op 28 december 1927 met de Nederlandsche Omroep Vereeniging uit Den Haag tot de Algemeene Vereeniging 'Radio Omroep', de AVRO.
In de beginjaren werden radio-uitzendingen verzorgd met een cultureel, een ontspannend en een vormend karakter. Populaire programma's waren De Bonte Dinsdagavondtrein, de Hersengymnastiek, de kookrubriek van mevrouw Lotgering-Hillebrand, de rubriek Met Naald en draad voor u paraat door Ida de Leeuw van Rees en de boekbesprekingen door P.H.
De AVRO pretendeerde alle geestelijke en maatschappelijke stromingen te bedienen, en zag zichzelf als de toekomstige nationale omroep. Toen de christelijke regering in 1930 in het zendtijdbesluit de katholieke KRO, de protestants-christelijke NCRV, de socialistische VARA, de vrijzinnig protestantse VPRO en de neutrale AVRO elk 20% van de zendtijd toebedeelde, stonden de "algemenen" op hun achterste benen.
Het verhaal gaat dat wij het aan Willem Vogt, of liever zijn vrouw en haar dienstbode, te danken hebben dat de Nederlandse omroep zich nu nog steeds in Hilversum concentreert. Mevrouw Vogt weigerde destijds uit Hilversum te verhuizen, omdat zij zo verknocht was aan haar Gooise dienstbode. De AVRO-studio werd dus in Hilversum gebouwd naar een ontwerp van de architecten Merkelbach en Karsten. Op 2 juli 1936 werd de studio in gebruik genomen.
De AVRO-studiocomplexen aan de 's-Gravelandseweg
In 1931 kocht de Algemene Vereniging Radio Omroep (AVRO) een terrein op de hoek van de ’s Gravelandseweg, Melkpad en Hoge Naarderweg. Een studiocommissie onder leiding van AVRO directeur Willem Vogt hield zich bezig met de bouw van een ‘geheel nieuw modern omroepgebouw’. De opdracht werd gegeven aan de jonge architecten Ben Merkelbach (1901-1961) en Charles Karsten (1904-1979) die met hun in korte tijd uitgewerkte ideeën indruk op de commissie hadden gemaakt.
Het ontwerp van de jonge architecten Ben en Karsten bestond uit meerdere bouwvolumes van verschillende vorm. De gevels werden opgetrokken in gele baksteen onder een plat dak met een overstekende daklijst. Om twee beuken op het terrein te ontzien ontstond de typische uitsparing aan de zijde van de ’s Gravelandseweg. Achter de gesloten muurvlakken bevonden zich de studioruimtes. De hoge akoestische eisen leidden tot een waaiervormige studio. Voor een goede geluidsisolatie moest ieder contact tussen de binnen- en buitenwanden worden vermeden. Zo ontstond een doos-in-doosconstructie met onafhankelijk van elkaar gefundeerde wanden. Elk contact tussen binnen- en buitenwand werd vermeden. Luchtverwarming voorkwam geluid van verwarmingsbuizen. De vorm van de studio werd mede bepaald door het orgel dat achter het podium werd geplaatst. Het orgel, bekend geworden als het Pierre Palla concertorgel, is in 2018 overgebracht naar het Muziek Centrum voor de Omroep.
Al na een jaar moest de studio worden uitgebreid. Aan de overkant van het Melkpad ontwierpen Merkelbach en Karsten een tweede studiogebouw dat vanwege de akoestiek de vorm van de klankkast van een viool kreeg en eveneens een doos-in-doosconstructie had. Studio 2 werd in 1940 in gebruik genomen. Via een tunnel onder het Melkpad werden de twee gebouwen met elkaar verbonden. Studio 2 is in 2002 aangewezen als Rijksmonument.
Het AVRO-studiocomplex aan de 's-Gravelandseweg in Hilversum werd ontworpen door de architecten Ben Merkelbach en Charles Karsten. In het gebouwencomplex waren tot 2000 het hoofdkantoor en de radio- en televisiestudio's van de AVRO gevestigd. De omroepvereniging AVRO werd in 1928 opgericht. Het was destijds de enige onafhankelijke mediaorganisatie in Hilversum. De andere omroepen hadden een duidelijke binding met een religieuze of politieke achterban. In 2000 betrok de AVRO met de KRO en de NCRV een nieuw pand, het AKN-gebouw verderop aan de 's-Gravelandseweg. Het gebouw is uitgevoerd in de zakelijk expressionistische bouwtrant. Studio 1 werd in 1936 voltooid. Studio 2 werd in 1940 opgeleverd. Het Studiogebouw 2 werd opgetrokken op een plattegrond in de vorm van een vioolkist. De gevels werden uitgevoerd in gele baksteen.
Ben Merkelbach (1901-1961) en Charles Karsten (1904-1979) werkten van 1929 tot 1949 samen. Zij hadden in 1927 met anderen de architectenkern De 8 opgericht. De architecten van deze groep jonge architecten die waren opgegroeid met de Amsterdamse School vonden dat gebouwen te veel leken op aangeklede decorstukken. Ben Merkelbach en Charles Karsten braken met de traditionele gesloten woonblokken door open strokenbouw toe te passen. Na de oorlog ontwierpen zij Tuindorp Frankendaal, beter bekend als Jeruzalem, in Amsterdam. Deze wijk bestond uit achthonderd duplexwoningen met witte betonnen muren en platte daken.
Bij het 25-jarig jubileum van de AVRO in 1948 werd het beeld ‘De Bronzen Zaaier’ van beeldhouwer Starreveld aan de voorgevel toegevoegd. Het beeld van de Zaaier van Pieter Starreveld dateert van 1951. Het beeld werd aangeschaft ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van de AVRO. In de tuin van het complex zijn verder nog te vinden de kunstwerken: "Communicatie" en "De Belofte" (Kees Verkade).
Televisie en Verdere Ontwikkelingen
De AVRO was ook betrokken bij de vroege ontwikkelingen van televisie in Nederland. Op 4 oktober 1951, twee dagen na de eerste Nederlandse televisie-uitzending, bracht de AVRO als eerste omroep een individuele uitzending. Vooral de voordracht van dr. A.F.J. Op 6 mei 2011 werd bekend dat AVRO en TROS gingen kijken of ze konden fuseren, naar aanleiding van kabinetsplannen om het aantal publieke omroepen te verminderen. Het doel was om in 2016 een volledig gefuseerde omroep te vormen met de naam AVROTROS. Vanaf 1 januari 2014 werden nieuwe programma's al aangeduid als programma's van de AVROTROS. Sinds 7 september 2014 zijn ook reeds bestaande programma's naar de AVROTROS gegaan, met bijbehorend logo en bijbehorende slogan.
In 1953 werd een jeugdafdeling van de AVRO-radio, Minjon, opgericht, waar jongeren, onder professionele begeleiding, hun eigen radioprogramma konden maken, dat werd uitgezonden onder de titel 'Op De Jonge Golf'. Deze Miniatuur Jeugd Omroep Nederland was een initiatief van Herman Broekhuizen, die zich al met jeugdprogrammering bezighield, en samen met Lily Petersen het programma "Kleutertje Luister" maakte.
Begin deze eeuw werkte de AVRO met thematische ‘tribunes’. Deze inhoudelijke indeling liep zijn tijd bijna te vooruit, omdat de NPO zelf indelingen maakte op mediatype (radio, tv, internet). De AVRO heeft de tribunes midden jaren nul weer laten vallen.
In het jaar 2000 betrok de AVRO met KRO en NCRV, in kader van het samenwerkingsverband AKN een nieuw pand, het AKN-gebouw, verderop aan de 's-Gravelandseweg. In Studio 1 bevond zich het AVRO-concertorgel dat enkele decennia lang bespeeld werd door Pierre Palla. Het orgel is bij een verbouwing na 2000 verwijderd. De onderdelen werden opgeslagen zodat het opnieuw opgebouwd kan worden. Het vond na vele jaren opslag een plaats in Studio 1 van het Muziekcentrum voor de Omroep, de voormalige VARA-studio, waar vanaf het begin al een plek was ingeruimd voor het Radio Concertorgel, dat er nooit geplaatst is.
Van 1958 tot 2000 gebruikte de AVRO de aan de overzijde van de 's-Gravelandseweg liggende villa Kruisvoorde als kantoor.
Historische Context en Collaboratie
Iedere generatie moet het kennelijk opnieuw ontdekken: of het nou de wreedheden zijn van de politionele acties in Indonesië of de collaboratie van de Hilversumse omroepen in de Tweede Wereldoorlog, om maar eens twee willekeurige historische onderwerpen te noemen. Om de zoveel tijd komen ze in het nieuws als ‘historische ontdekking’. De collaboratie van de Hilversumse omroepen werd onlangs onder de noemer ‘Het verraad van Hilversum’ opnieuw belicht in een mooie televisie-documentaire van Alfred Edelstein voor de Joodse omroep, die om onnavolgbare redenen nu onderdeel is van de Evangelische Omroep. De documentaire schetst de collaboratie van de Hilversumse omroepen in 1940 (de VARA wellicht uitgezonderd) met de Duitse bezetter, om hun organisaties te redden. Met in de hoofdrol AVRO-baas en omroeppionier Willem Vogt, die zijn joodse personeel (Han Hollander, Jacob Hamel etc. Nieuws? Welnee, in de jaren vijftig van de 20e eeuw was dat algemeen bekend.
Journalist Dick Verkijk, die gelukkig ook uitgebreid geprezen wordt en zelf aan het woord komt in Edelsteins documentaire, had het allemaal al opgeschreven in zijn dikke studie ‘Radio Hilversum 1940-1945’ (uitgebracht in 1974, 825 pagina’s). Dus reageerde de NPO zoals bange instanties dat tegenwoordig doen: “De omroepen hebben destijds de bezetter te welwillend gefaciliteerd. Dat vraagt om een diepe reflectie van de NPO als overkoepelend orgaan en van de betrokken omroepen.
AVRO-directeur Willem Vogt ontsloeg op 21 mei 1940 zeventien freelance programmamedewerkers onder wie een aantal joodse medewerkers zoals Jacob Hamel, Han Hollander, Max Tak, Jetty Cantor, Boris Lensky, Nicholas Roth en Albert van Raalte. De NSB'er Max Blokzijl startte 2 februari 1941 voor de onder curatele geplaatste AVRO met zijn serie wekelijkse radiopraatjes onder de titel ‘Ik was er zelf bij’, over zijn belevenissen in nazi-Duitsland.
De AVRO, KRO, NCRV en VARA werken voortaan samen in de Nederlandse Televisie Stichting (NTS), die namens de omroepen als onderhandelingspartner optreedt in wat 'de televisiekwestie' wordt genoemd. De zendgemachtigden willen wel meewerken aan het nieuwe medium, maar eisen van de overheid dat ze, ook na de experimentele periode, kunnen blijven uitzenden.