Complottheorieën floreren op sociale media, wat de bezorgdheid voedt dat dergelijke inhoud de verspreiding van desinformatie aanwakkert, extremistische ideologieën ondersteunt en in sommige gevallen tot geweld leidt. Onder toenemende druk van wetgevers en het publiek heeft YouTube inspanningen aangekondigd om hun aanbevelingsalgoritmen te veranderen, zodat de meest flagrante complotvideo's worden gedegradeerd en gedemonetiseerd. Om deze bewering te verifiëren, is er een classificatiesysteem ontwikkeld om automatisch te bepalen of een video conspiratief is (bijvoorbeeld de maanlanding was vervalst, de piramides van Giza werden gebouwd door aliens, einde-van-de-wereldprofetieën, enzovoort).
Dit classificatiesysteem is gekoppeld aan een emulatie van YouTube's 'watch-next'-algoritme op meer dan duizend populaire informatieve kanalen, om zo een beeld te krijgen van de video's die YouTube een jaar lang actief promootte.
De complexiteit van sociale media en complotdenken
Wanneer gesproken wordt over complotdenken of complottheorieën, stuit men al gauw op termen als 'echokamers' en 'filterbubbels'. Het idee is dat mensen in een 'rabbit hole' belanden waarin hun eigen gelijk steeds weer wordt bevestigd, waardoor ze langzaam naar steeds extremer gedachtegoed worden gezogen. Een belangrijke factor hierin zouden sociale media zijn, die door middel van algoritmen mensen in dit konijnenhol zuigen. Maar is het wel zo simpel? Welke rol spelen sociale media eigenlijk bij complottheorieën?
Wat verstaan we onder sociale media?
Sociale media en sociale netwerken werden voorheen nog wel eens onderscheiden. Sociale media werden primair gezien als een manier om online informatie te delen of over te brengen naar een breed publiek. Sociale netwerken, daarentegen, zouden primair de functie hebben om mensen met gelijke interesses samen te brengen. Tegenwoordig hebben vrijwel alle sociale media bewezen ook een gemeenschaps- of netwerkfunctie te hebben, zelfs als dat niet het oorspronkelijke doel was.
Neem bijvoorbeeld YouTube: oorspronkelijk een platform om zelfgemaakte video's te delen, is het nu uitgegroeid tot een plek met complete YouTube-gemeenschappen waarin het verdienmodel gebaseerd is op interactie met de kijker, die zich onderdeel voelt van deze gemeenschap. Dit kan dienen als een manier om gelijkgestemden samen te brengen, maar ook om mensen door te verwijzen naar semi-open of gesloten platforms, zoals Telegramkanalen, waar de discussie verder gaat.
Het gebruikersprofiel: diversiteit en motivatie
Het type gebruiker verschilt eveneens. Er zijn mensen die content consumeren en het daarbij laten, en mensen die de content vervolgens actief gaan verspreiden. De redenen hiervoor kunnen uiteenlopend zijn en in de loop der tijd veranderen. Denk aan bezorgdheid over de staat van de wereld, idealisme, opportunisme, financieel gewin, aanzien, teleurstelling of juist plezier, of een combinatie hiervan. Dit alles maakt het complex om te spreken over 'de gebruiker' van 'sociale media'.
De verbinders: een sleutelrol in verspreiding
Een van de meest interessante bevindingen uit netwerkanalyse is dat de veronderstelling van een afgesloten omgeving, waarin dezelfde ideeën constant worden herhaald zonder interactie met tegengeluid, slechts gedeeltelijk waar is. Hoewel ze niet altijd het meest zichtbaar zijn voor de buitenwereld, spelen bepaalde individuen een cruciale rol in het verkrijgen van aandacht en het verspreiden van gedachtegoed. Dit zijn de zogenaamde 'connective leaders' (Poell et al., 2015), de verbinders die de juiste omstandigheden creëren waarin een theorie of gemeenschap kan floreren.
Filterbubbels en tegengestelde meningen
Onderzoeker Marijn Keizer (Institute for Advanced Study in Toulouse) uitte recent zijn zorg over filterbubbels met andersgestemden in plaats van gelijkgestemden. Zijn onderzoek suggereert dat mensen met een reeds extreme mening hun standpunten juist versterkt zien door in aanraking te komen met andersdenkenden. Dit suggereert dat het niet altijd de echo van gelijkgestemden is die extremiteit aanwakkert, maar soms juist de confrontatie met het tegengestelde.
Algoritmen: sturend of gestuurd?
Een belangrijke kanttekening is dat er nog relatief weinig bekend is over de specifieke algoritmen die sociale mediaplatforms gebruiken. De algemene aanname is dat deze gericht zijn op het zo lang mogelijk vasthouden van de gebruiker op het platform. Dit roept de vraag op in hoeverre gebruikers, inclusief verspreiders van complotnarratieven, hun informatie kunnen 'sturen', of dat het algoritme voor hen leidend is. Vervolgens is het de vraag of dit leidt tot andere, extremere denkbeelden bij het publiek dat de content ziet, en of dit op zijn beurt leidt tot meer polarisatie.
Het is niet zo simpel als het lijkt. Voor een inkijkje in de overwegingen is het raadzaam om gespecialiseerde artikelen en analyses te raadplegen.
Keuzes van de gebruiker
Vast staat dat consumenten van content op sociale media een zekere mate van keuzevrijheid hebben. Niet altijd om ergens wel of niet mee in aanraking te komen - want dat gebeurt soms simpelweg - maar wel om daar vervolgens iets mee te doen: erin meegaan of niet, er meer over willen weten of niet. Algoritmen spelen hierin mogelijk een rol, maar hun invloed zou niet overschat moeten worden.
Of iets resoneert met een gebruiker, hangt ook af van persoonlijke omstandigheden en de maatschappij waarin iemand zich bevindt. Zoals Tom Dobber stelt in de bundel 'Politieke Polarisatie in Nederland', is het waarschijnlijker dat algoritmen polarisatie versterken dan dat ze deze veroorzaken. Structurele problemen als ongelijkheid en identiteit kunnen via algoritmen worden uitvergroot en versterkt, maar algoritmen opereren in een wereld die al bol staat van ongelijkheid en verschillende identiteitspercepties.
Hoe Werken Social Media Algoritmes? En Hoe Kan Jij Hier Op Inspelen...
Het belang van onderzoek naar complottheorieën
Sociale media zijn niet meer weg te denken uit ons bestaan. Voor veel mensen zijn ze, naast een bron van vermaak, ook een manier om informatie te vergaren en nieuws te consumeren. Dat sociale media een rol spelen bij de verspreiding van extremere ideeën of complotten, is niet meer te ontkennen. De precieze rol en de impact daarvan op de ideeën en meningen van de ontvanger, is echter een complex vraagstuk dat verder onderzoek vereist.
Door voortdurend onderzoek te doen, komen we steeds meer te weten over deze dynamieken.
Referenties:
- Poell, T., Abdulla, R., Rieder, B., Woltering, R., & Zack, L. (2015). Protest leadership in the age of social media. Information, Communication & Society, 18(9), 1041-1057. DOI: 10.1080/1369118X.2015.1088049
- Podcast Rabbit Hole van de New York Times.
tags: #correlatie #youtube #algoritme #complot #theorie