De film De Bende van Oss, geregisseerd door André van Duren, is een Nederlandse speelfilm die op 21 september 2011 in première ging als opening van het Nederlands Film Festival 2011. Een week later, op 29 september, werd de film in de rest van de Nederlandse bioscopen vertoond. Hoewel de film losjes is gebaseerd op de historische gebeurtenissen rondom de zogenaamde Bende van Oss, benadrukken zowel de regisseur als de producent, Matthijs van Heijningen, dat het primair een spannende misdaadfilm is en geen geschiedenisles.
De film speelt zich af in Oss, een industriestadje dat tussen 1923 en 1935 de bijnaam "Chicago aan de Maas" droeg vanwege de heersende misdaadgolf. De hoofdrollen worden vertolkt door Sylvia Hoeks, Matthias Schoenaerts, Frank Lammers en Marcel Musters. De hoofdrolspelers in de film zijn fictieve personages, samengesteld uit diverse verschillende bendeleden uit die periode. Bekende bijnamen van echte bendeleden, zoals Toon de Soep, Bijs de Sijp, Trien de Snol en De Ceel, werden vanwege hun specifieke kenmerken niet direct als personages in de film opgenomen.
Verhaal en Thema's
Het centrale plot van de film draait om de moord op caféhouder Jan van de Pas, die plaatsvond aan de grens met Berghem. Dit was geen roofmoord, maar een crime passionnel, gepleegd door wielrenner Jan Ceelen, die twee jaar later werd aangehouden. Hij lokte zijn rivaal op 8 november 1932 naar een afgelegen weiland en schoot hem in zijn rug. Hoewel 'De Ceel' direct werd gearresteerd en de verhoren koelbloedig doorstond, ontbrak het harde bewijs. De politie had grote moeite om in het zwijgzame Oss de benodigde bewijzen te verzamelen. Pas toen meer misdrijven werden opgelost, durfden de inwoners van Oss te praten. Cruciaal waren de verklaringen van Janske van Uden, de weduwe van de kroegbaas, die haar levensverhaal aan de politie vertelde.
Het verhaal wordt verteld vanuit het perspectief van Johanna van Heesch, gespeeld door Sylvia Hoeks. Johanna raakt, via haar echtgenoot Ties (Matthias Schoenaerts), verstrikt in de Osse bende. Ze verdient haar geld met betaalde liefde en haar café, dat dagelijks dient als ontmoetingsplek voor bendeleden. Onder leiding van de invloedrijke Wim de Kuiper (Marcel Musters) is de bende verantwoordelijk voor een golf van misdaad en moord die Nederland jarenlang in zijn greep houdt. De Nederlandse regering stuurt de Koninklijke Marechaussee om de bende definitief op te rollen.
Johanna wil breken met de criminele wereld om haar heen en krijgt daarbij hulp van de ogenschijnlijk corrupte verzekeringsagent Harry den Brock (Frank Lammers). Hoe harder ze probeert te ontsnappen aan de invloed van Oss, hoe dieper ze echter wegzakt in oplichting, prostitutie en zelfs moord. De aanhoudende reeks inbraken, diefstallen, brandstichtingen en moorden wordt pas in 1934 tot staan gebracht, wanneer de marechaussee in anderhalf jaar tijd meer dan 160 inwoners van Oss arresteert. Na afronding van het onderzoek naar de bendeleden ontdekt de marechaussee ook diverse zedendelicten en zwendelpraktijken van lokale geestelijken en notabelen.
Historische Context en Kritiek
De film schetst een beeld van een tijdperk waarin het conflict tussen het katholieke zuiden en het protestantse noorden een rol speelde. De positie van minister Goseling van Justitie kwam begin 1939 ter discussie te staan vanwege de zogenaamde "affaire-Oss". De minister werd ervan beschuldigd een onderzoek van de marechaussee naar een zedenmisdrijf, waarbij katholieke geestelijken betrokken waren, te hebben tegengewerkt. Een Kamercommissie uitte een hard oordeel over het besluit van de minister, hoewel zijn goede trouw niet ter discussie stond. Dit oordeel werd gedeeld door de meerderheid van de Tweede Kamer.
Sommige kijkers vonden dat de film te weinig diepgang bood en te veel losse gebeurtenissen kende, wat deed denken aan een lange soapaflevering. De focus lag volgens hen meer op het romantische drama rondom het personage van Johanna dan op de bende zelf. Er was kritiek op het feit dat de moorden, roofovervallen en inbraken waar de bende om berucht was, nauwelijks aan bod kwamen. Ook werd het decor soms als te grauw en niet representatief voor Brabant begin 20e eeuw beschouwd, en leek het meer op een Russische of Britse industriestad uit de 19e eeuw.
Een ander punt van kritiek betrof het gesproken dialect. Hoewel de film een hoog Brabants gehalte heeft qua acteurs, spreekt geen van hen vloeiend plat Oss. Met name Sylvia Hoeks werd bekritiseerd vanwege haar "zangerige" uitspraak. Daarnaast werd het als storend ervaren dat de film heel Oss portretteerde als een stel louche misdadigers en katholieken als schijnheiligen, waarbij het geloof als oppervlakkig werd afgeschilderd. Dit werd als een negatieve weergave van Brabant gezien, vergelijkbaar met de film New Kids.
Er was ook verbazing over de casting, waarbij sommigen vonden dat Sylvia Hoeks, ondanks een prijs voor beste actrice, een vreselijke actrice was. Anderen vergeleken de sfeer en stijl met de serie Peaky Blinders, met een beeld van "ons kent ons", een machteloos politieapparaat en donkere straatjes. De film werd soms ook gezien als een Nederlandse productie met de nodige seks, maar opvallend genoeg niet op een platvloerse manier.
Uitwaaien - VCE Media Korte Film
Productie en Visuele Stijl
Regisseur André van Duren komt zelf uit Reek, een plaats in de gemeente Landerd, wat aangeeft dat het beeld niet voortkomt uit een typisch Hollands perspectief. Sommige kijkers hadden liever een film gezien over het gewone (boeren)leven in het zuiden van Nederland vorige eeuw, zoals een familie drama.
Visueel gezien werd de film vaak geprezen. De oude fabriek, de groezelige arbeidershuisjes en de spookachtige mistnevels in het bos werden als mooi en sfeervol beschouwd. Het tijdsbeeld, inclusief verwijzingen naar de NSB, Rost van Tonningen, de rol van de Marechaussee en de prelude van WOII, werd door sommigen goed neergezet. Ondanks de kritiek op de historische accuraatheid en het dialect, werd de film door velen toch als een vermakelijke en spannende Nederlandse misdaad-drama beschouwd, die makkelijk wegkeek.
De film bracht ook discussie teweeg over de verstaanbaarheid van Nederlandse acteurs die dialect spreken. Veel Nederlanders hebben moeite met het verstaan van Brabantse of Vlaamse klanken, wat voor sommigen een belemmering vormde om de film volledig te volgen.
Vergelijking met Andere Producties
Sommige kijkers vergeleken De Bende van Oss positief met andere Nederlandse films, zoals De Storm, en vonden de overgangen tussen scènes niet te abrupt. De humor werd omschreven als een balans tussen droog en slapstick, gecombineerd met een serieuzere toon. Ondanks dat het verhaal grotendeels fictie is, werd de geloofwaardige uitwerking van de personages gewaardeerd.
De film werd ook wel vergeleken met de Italiaanse maffia qua structuur en werkwijze van de bende. De uitgesproken vrouwonvriendelijke en seksistische elementen in het verhaal werden echter ook benoemd, wat de film een ruw, bot en grof karakter gaf.
