Inleiding tot Ecosysteemdiensten
Ecosysteemdiensten zijn de bijdragen van de natuurlijke leefomgeving aan economische en andere menselijke activiteiten, en de voordelen die dat oplevert. De natuur levert diverse diensten aan de mens, variërend van de productie van voedsel en hout tot minder zichtbare processen zoals de zuivering van oppervlaktewater door rietmoerassen en de bestrijding van landbouwplagen met natuurlijke vijanden. Deze diensten hebben een instrumentele waarde; in economische afwegingen wordt het belang van deze diensten echter niet altijd volledig meegenomen, vaak omdat er geen prijskaartje aan hangt. Wanneer een dienst wel een prijs krijgt, krijgt deze in het maatschappelijk verkeer een andere betekenis, zoals het entreegeld voor recreatie op de Hoge Veluwe.
Het Belang en Beleid van Ecosysteemdiensten
Ecosystemen vormen de basis van het menselijk bestaan. Productiediensten voorzien ons van essentiële zaken zoals voedsel, water en hout. Regulerende diensten, zoals CO2-vastlegging en waterveiligheid, bepalen mede de omstandigheden waarin wij leven. Culturele diensten dragen bij aan ons welbevinden door de schoonheid van de natuur en de culturele identiteit die zij verschaffen.
Hoewel er geen specifiek beleid voor ecosysteemdiensten bestaat, benadrukt het natuurbeleid het belang van herstel van biodiversiteit. Het Biodiversiteitsverdrag (CBD) en de EU Biodiversiteitsstrategie 2030 erkennen het belang van het veiligstellen van ecosysteemdiensten. De Nederlandse overheid stimuleert duurzaam gebruik van ecosystemen via de Rijksnatuurvisie en de Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal.
Veranderingen in Vraag en Aanbod van Ecosysteemdiensten
Mondiaal gaat de levering van een aanzienlijk aantal ecosysteemdiensten achteruit. De Millennium Ecosystem Assessment concludeerde dat 15 van de 24 onderzochte ecosysteemdiensten wereldwijd achteruitgaan. Hoewel de menselijke welvaart en economische ontwikkeling de afgelopen vijftig jaar zijn toegenomen, ging dit gepaard met schade aan natuurlijk kapitaal, zoals overbevissing.
In Nederland voorziet het aanbod van ecosystemen niet in de totale vraag naar veel ecosysteemdiensten. Het gat tussen vraag en aanbod is de afgelopen 25 jaar groter geworden. Klimaatverandering vergroot bijvoorbeeld de vraag naar waterberging en kustbescherming, terwijl het aanbod van schoon water, bodemvruchtbaarheid en koolstofvastlegging afneemt. Technische oplossingen zoals dijken en import worden ingezet om tekorten aan te vullen, maar een deel van de vraag blijft onvervuld.
Oorzaken van Verandering in Ecosysteemdiensten
Belangrijke oorzaken van de mondiale achteruitgang van ecosysteemdiensten zijn onder andere veranderingen in grondgebruik, klimaatverandering, overexploitatie en vervuiling. Deze worden beïnvloed door bevolkingsgroei, economische activiteiten, technologie en sociaal-politieke factoren. De omzetting van natuur naar landbouwgrond voor voedselproductie en de intensivering van landbouw hebben ten koste gedaan van andere ecosysteemdiensten zoals de levering van schoon water en klimaatregulatie.
Ook in Nederland is de intensivering van de landbouw een belangrijke oorzaak van de afgenomen levering van ecosysteemdiensten, zoals bodemvruchtbaarheid en natuurlijke plaagbestrijding. De zuiverende functie van ecosystemen is deels vervangen door zuiveringsinstallaties, wat resulteert in een afname van de levering van schoon water uit natuurlijke systemen.
Beleidsopties voor het Behouden en Ontwikkelen van Ecosysteemdiensten
Het concept 'natuurlijk kapitaal' is geïntroduceerd om ecosysteemdiensten te beschermen en te benutten. Het stellen van specifieke ambities, zoals het ruimtelijk koppelen van verduurzaming van de landbouw aan thema's als drinkwaterwinning en recreatie, kan het beleid verder vormgeven. Innovatiebeleid kan de realisatie van ambities ondersteunen.
Voor minder goed functionerende ecosysteemdiensten kunnen oplossingen worden gezocht, zoals herstel, het nabootsen van diensten met kunstmatige alternatieven, of import. Projecten zoals The Economics of Ecosystems and Biodiversity (TEEB) en Natuurlijk Kapitaal Nederland onderzoeken opties voor behoud en ontwikkeling.
Monetaire Waardering van Ecosysteemdiensten
De monetaire waardering van ecosysteemdiensten volgt internationaal afgestemde statistische richtlijnen, zoals het SEEA EA, dat het 'exchange values' (gebruikswaarde) concept hanteert. Dit concept waardeert diensten op basis van hun marktwaarde, vergelijkbaar met transacties in de economie. Als een directe marktprijs niet beschikbaar is, worden indirecte methoden zoals het hedonisch prijsmodel (waarde van huizen nabij groen) of de vervangingskostenmethode (kosten van kunstmatige alternatieven) toegepast.
Het Gross Ecosystem Product (GEP) is een indicator die de totale bijdrage van de natuur aan de economie en samenleving meet. In 2022 bedroeg de GEP in Nederland 15,1 miljard euro, een stijging van 50% sinds 2013. Deze toename is voornamelijk toe te schrijven aan culturele ecosysteemdiensten, met name natuurrecreatie en toerisme. De waarde van producerende en regulerende diensten is ook gestegen, maar in mindere mate.
Bijdrage van Verschillende Ecosysteemtypen en Provincies
Bossen leveren de hoogste waarden aan ecosysteemdiensten (4,7 miljard euro), gevolgd door grasland (3,0 miljard euro) en duinen en kustgebieden (1,6 miljard euro). Hoewel bossen de meeste totale baten opleveren, hebben duinen en kustgebieden een hoge waarde per hectare, mede door hun bijdrage aan natuurrecreatie, toerisme en kustbescherming. Grasland levert aanzienlijke, maar lagere baten per hectare op vergeleken met (semi)natuurlijke ecosystemen.
De hoogste totale sociaal-economische gebruikswaarden van ecosysteemdiensten zijn te vinden in de provincies Noord-Holland (2,6 miljard euro), Gelderland (2,2 miljard euro), Noord-Brabant (1,6 miljard euro) en Zuid-Holland (1,2 miljard euro). Deze provincies profiteren van hun omvang, bevolkingsaantallen en de aanwezigheid van natuur die vraag naar recreatie en een groene leefomgeving stimuleert. Kustprovincies zoals Noord- en Zuid-Holland trekken veel toeristen aan, terwijl Gelderland en Noord-Brabant dankzij hun bossen bijdragen aan culturele diensten en koolstofopslag.
Gebruikers en Economische Betekenis van Ecosysteemdiensten
Ecosysteemdiensten worden gebruikt door bedrijven, huishoudens, de overheid en niet-ingezetenen (vooral toeristen). Huishoudens zijn de belangrijkste begunstigden, zowel direct via recreatie als indirect via mondiale klimaatregulatie. De jaarlijkse bijdrage van ecosystemen aan de Nederlandse economie (15,1 miljard euro in 2022) is vergelijkbaar met sectoren als de landbouw en significant hoger dan bijvoorbeeld de horeca.
De GEP is in constante prijzen tussen 2013 en 2022 met 9,2 procent gestegen, terwijl het Bruto Binnenlands Product (BBP) in dezelfde periode met 22,6 procent toenam. Dit verschil suggereert dat de productiviteit van de natuur ten opzichte van de economie minder sterk is gegroeid. De waarde van ecosysteemdiensten kan worden vergeleken met de uitgaven voor natuurbeheer, wat een kosten-batenanalyse mogelijk maakt. De natuur vervult hiermee een onmisbare functie voor maatschappij en leven op aarde, vergelijkbaar met essentiële economische sectoren.
tags: #drie #mogelijke #ontwikkelingen #in #een #ecosysteem