De Duitse publieke omroep, bestaande uit ARD, ZDF en Deutschlandradio, staat onder druk. Kritiek op de zenders is veelzijdig: ze zouden te duur, te elitair en een oneerlijke concurrentie vormen voor andere media. De deelstaten, die verantwoordelijk zijn voor de publieke omroep, eisen bezuinigingen en hervormingen. Een terugkerend verwijt is dat de publieke omroep te dicht op de macht opereert. Dit is niet zonder reden: in 2014 oordeelde het Constitutioneel Hof dat er te veel politici deel uitmaakten van de Fernsehrat, de toezichtraad van de ZDF. Hun invloed werd beschouwd als strijdig met de door de grondwet voorgeschreven afstand tussen de staat en de publieke omroep. Hoewel de samenstelling van de raad is aangepast, zijn er nog steeds politici vertegenwoordigd.
De relatie tussen politici en de publieke omroep wordt verder onderstreept door de carrières van figuren als Stefan Seibert, die sinds 2010 de belangrijkste Duitse regeringswoordvoerder is. Voordat hij voor kanselier Merkel ging werken, was hij journalist bij de ZDF, waar hij actualiteitenprogramma's en het journaal presenteerde. Zijn voorganger, Ulrich Wilhelm, maakte juist de overstap van de politiek naar de journalistiek.
Kritiek op de Publieke Omroep: Elitair, Bevoogdend en Partijdig
Naast de beschuldigingen van te nauwe banden met de macht, wordt de publieke omroep ook verweten elitair en bevoogdend te zijn. Wouter Meijer, voormalig NOS-correspondent in Berlijn, merkte in 2016 op dat Duitse media een andere taakopvatting hebben dan Nederlandse: "Ze willen het populisme bestrijden en de democratie beschermen." Dit kan ertoe leiden dat voor bepaalde standpunten geen ruimte is en journalisten zich te politiek correct opstellen.
Het verwijt van partijdigheid wordt versterkt door de commentaren van journalisten in actualiteitenprogramma's zoals 'Tagesthemen' en het ZDF-journaal, een stijl die in Nederland minder gebruikelijk is. Journalisten spreken hun mening direct uit naar de camera. Een voorbeeld hiervan is Elmar Theveßen, die de dag na de Bondsdagverkiezingen verklaarde dat de AfD een gevaar voor de democratie vormt, mensen die anders denken tot volksvijanden bestempelt en "het land wil terugveroveren". Theveßen benadrukte dat "het land niet van de AfD is, en het volk al helemaal niet". Deze uitspraken leverden hem veel bijval, maar ook kritiek op, waaronder beschuldigingen van leugenaar en agitator.
De Böhmermann-affaire: Satire, Diplomatie en Vrijheid van Meningsuiting
De Duitse tv-presentator en satiricus Jan Böhmermann raakte eind maart 2016 internationaal bekend door zijn gedicht over de Turkse president Recep Tayyip Erdogan. In dit gedicht, voorgedragen in zijn programma 'Neo Magazin Royale', beschuldigde hij Erdogan van onder meer terrorisme en een "speciale liefhebberij voor geiten". Böhmermann gaf direct aan dat hij voor deze uitspraken vervolgd zou kunnen worden, wat uiteindelijk ook leek te gebeuren.
De Turkse regering diende een officieel verzoek in voor een Duits strafrechtelijk onderzoek naar de uitspraken. De Duitse regering gaf hier gehoor aan, wat leidde tot een juridische strijd. Böhmermanns werkgever, de omroep ZDF, verklaarde hem volledig te steunen, zowel moreel als met juridische bijstand. Directeur Thomas Bellut verzekerde hem: "We zullen hem bijstaan tot aan de hoogste rechter."
De affaire begon feitelijk met een stunt van satirici van de Noord-Duitse omroep NDR in het programma 'Extra 3'. Daar verscheen twee weken eerder de videoclip van het lied 'Erdowie, Erdowo, Erdowahn', waarin de Turkse president eveneens op de hak werd genomen. De Turkse regering reageerde door de Duitse ambassadeur te ontbieden en verzocht om verwijdering van de clip, wat door de ambassadeur werd afgewezen met een beroep op de vrijheid van meningsuiting. Hoge politici, waaronder de toenmalige Duitse minister van Buitenlandse Zaken Frank-Walter Steinmeier en EU-voorzitter Jean-Claude Juncker, steunden dit standpunt.
Böhmermann wilde in zijn uitzending het verschil aantonen tussen satire en smaad en stapelde daarom bewust grofheid op grofheid. De uitspraak van bondskanselier Merkel dat Böhmermanns poëzie "bewust kwetsend" was, trok ze later in. Wel stond ze het openbaar ministerie toe te onderzoeken of Böhmermann zich schuldig had gemaakt aan het beledigen van een bevriend staatshoofd, een wet die in Duitsland bestond. Dit leverde haar zware binnenlandse kritiek op. Uiteindelijk werd Böhmermann niet vervolgd, maar in een civielrechtelijk proces begin 2017 werd het hem verboden bepaalde "kwetsende" regels uit het gedicht te herhalen.
Opvallend was dat de Bondsdag, het Duitse parlement, in juni 2016 besloot om het wetsartikel inzake belediging van een bevriend staatshoofd te schrappen. Dit gebeurde mede onder druk van de publieke opinie en de erkenning van de rol van satire in een democratie.
Böhmermann besloot na de rel tijdelijk te stoppen met tv-optredens, met de reden dat hij zich terugtrok "zodat de maatschappij en internet zich weer op belangrijke dingen kunnen concentreren, zoals de vluchtelingencrisis, kattenvideo’s en het liefdesleven van Sophia Thomalla".
20160330 - Boehmermann Schmaehgedicht auf Erdogan - ZDF Neo Magazin
De Duitse Satire Scene op Televisie
Duitsland kent een rijk aanbod aan satirische programma's op televisie. Naast Böhmermanns 'Neo Magazin Royale' op de jongerenzender ZDFneo, zijn er op het algemene eerste net ARD onder andere 'Extra 3', 'SchleichFernsehen', 'Nuhr im Ersten' en 'PussyTerror TV' te zien. Op het tweede kanaal ZDF worden programma's als 'Die Anstalt' en de 'Heute-Show' uitgezonden, die in 2017 de Goldene Kamera-televisieprijs won voor beste satireshow.
Dit ruime aanbod heeft geleid tot een toename van de populariteit van tv-satire, wat ten koste gaat van groter en duurder amusement. De 'Heute-Show' van komiek Oliver Welke is hierbij de absolute favoriet, met gemiddeld 4,11 miljoen kijkers per aflevering en een marktaandeel van 16,9 procent. 'Die Anstalt' trekt doorgaans iets meer dan 2 miljoen kijkers, terwijl 'Extra 3' daar net onder zit. Böhmermanns 'Neo Magazin Royale' bereikt zo'n 300.000 tot 400.000 kijkers, met een marktaandeel van minder dan 2 procent.
Ter vergelijking: Arjen Lubach begon zijn nieuwe seizoen in Nederland met 665.000 toeschouwers, wat een marktaandeel van 11,7 procent vertegenwoordigt.
Een Vergelijking tussen Duitse en Nederlandse Satire
De Duitse satiricus Jan Böhmermann wordt vaak vergeleken met zijn Nederlandse collega Arjen Lubach. Beiden worden gekenmerkt door hun geestigheid, brutaliteit en het vermogen om ergens voor te staan. Tegenlicht-regisseur Britta Hosman, die Böhmermann interviewde, merkt op dat er achter Böhmermanns humor iets zwaarwichtigers schuilgaat, wat ze "typisch Duits" noemt. Door de Tweede Wereldoorlog heeft Duitsland een beladen geschiedenis, die voor velen nog steeds een referentiekader vormt. Tegen de internationale draai naar rechts, met figuren als Donald Trump en Geert Wilders, moet volgens Böhmermann opgetreden worden. Als Erdogan journalisten gevangen zet, moet daar volgens hem iets van gezegd worden.
Hosman twijfelt of Böhmermann een activist is, maar omschrijft hem als "geëngageerd", "heel bewust bezig" en "goed geïnformeerd". Ze vindt hem echter vooral "Duits".
De Rol van Media in de Vluchtelingencrisis en Nieuwjaarsnacht Keulen
Tijdens de vluchtelingencrisis van 2015, die samenviel met de opkomst van de AfD, werd de Duitse pers, met name de publieke omroep, geconfronteerd met beschuldigingen van activisme. Dit was deels een reactie op de toename van extreem-rechts geweld en aanslagen op asielzoekerscentra. Bij een deel van de bevolking leidde dit echter tot een afkeer van de pers, die als niet neutraal, niet onafhankelijk en tendentieus werd beschouwd.
Ook de berichtgeving over de nieuwjaarsnacht in Keulen in 2015-2016, met massale aanrandingen en berovingen, kreeg veel kritiek. Duitse media meldden dit nieuws pas laat, uit angst om een verband te leggen met de vluchtelingencrisis. De FAZ uitte scherpe kritiek op vooral de berichtgeving van de ZDF, met de vraag: "Weten ze niet hoe ze moeten berichten over problemen met jonge Arabieren?"
Als reactie op deze kritiek is de publieke omroep kritischer gaan kijken naar zijn eigen berichtgeving. Ze leggen op hun nieuwssites en in blogs vaker uit waarom ze bepaalde inhoud brengen.
De Toekomst van de Publieke Omroep
De AfD, inmiddels vertegenwoordigd in de Bondsdag, wil de publieke omroep aanzienlijk kleiner en objectiever maken, zoals verwoord in hun verkiezingsprogramma. De noodzaak voor hervorming van de publieke omroep wordt steeds urgenter. ARD-directeur Ulrich Wilhelm erkende onlangs in een interview: "Achttteroverleunen, dat kan nu geen enkele instantie zich meer veroorloven."
