Het duurt vaak maar een paar minuten voor de eerste scheldwoorden online verschijnen. Dit fenomeen is wijdverbreid op sociale media, en de redenen erachter zijn complex.
De perceptie van sociale media als opinieplatform
Hoogleraar communicatiewetenschappen Jan van Dijk verklaart dit fenomeen door de perceptie dat sociale media een opinieplatform zijn. "We denken dat het een opinieplatform is", aldus Van Dijk. Deze opvatting leidt ertoe dat veel gebruikers zich vrij voelen om hun mening te uiten, ongeacht de impact op anderen.
Persoonlijke ervaringen met online negativiteit
Het verhaal van Jacob illustreert de pijnlijke gevolgen van onbezonnen online reacties. Zijn 29-jarige broer overleed bij een auto-ongeluk, en Jacob had veel last van de negatieve reacties die op sociale media verschenen naar aanleiding van het nieuwsbericht. Mensen oordeelden over zijn broer, uitgaande van aannames zoals overmatig alcoholgebruik of te hard rijden.
"Dat mensen niet weten wie hij was en toch over hem oordelen, dat raakt mij het meest", deelde Jacob eerder. Dit gevoel van onrechtvaardigheid en onbegrip wordt door velen herkend.
De campagne #socialslachtoffer
Vanwege de herkenbaarheid van Jacobs verhaal lanceert Slachtofferhulp Nederland de nieuwe bewustwordingscampagne #socialslachtoffer. Met deze campagne hopen ze mensen aan te zetten tot nadenken en empathie voordat ze een reactie op sociale media plaatsen. Het doel is om de impact van online uitingen te verminderen en een respectvollere online omgeving te creëren.
De motivatie van online reageerders
Onderzoek naar de motivaties van online reageerders onthult verschillende perspectieven. Sommige reageerders geven aan zich bewust te zijn van de nabestaanden, maar stellen dat hun reactie niet direct op hen gericht is. "Mijn reactie is ook niet per se aan hen gericht. Ik ben gewoon eerlijk en geef mijn mening, positief of negatief", aldus een van hen.
Een ander merkt op: "Ik ben me ervan bewust dat nabestaanden de reacties kunnen lezen, maar ik richt mijn reactie niet tot het slachtoffer, maar tot anderen." Meer reageerders vonden dat ze het 'recht hadden om hun mening te geven', wat de kern van het probleem blootlegt.
De kern van het probleem: de context ontbreekt
Hoogleraar Van Dijk ziet in deze argumenten de kern van het probleem. "Mensen denken dat het de bedoeling is dat je je mening ventileert", stelt hij. Wat hierbij vaak vergeten wordt, is de context. In het geval van nieuwsartikelen gaat het om de specifieke situatie en de betrokken personen.
Van Dijk vergelijkt dit met een gesprek in een café: "Het is totaal anders dan wanneer je in het café zit met iemand die je een verhaal vertelt. Dan denk je wel na voordat je zo'n heftig oordeel geeft." Op sociale media ontbreekt deze directe sociale interactie, wat leidt tot ondoordachte reacties.
'Eigen schuld, dikke bult'-mentaliteit en afstand nemen
De neiging om snel een oordeel te vellen kan deels geworteld zijn in de Nederlandse cultuur, maar ook in een psychologisch mechanisme. "Door iets meteen af te keuren, neem je afstand van het onderwerp", legt Van Dijk uit. Dit is te zien in reacties op het verkeersongeluk van Jacobs broer, zoals "hij zal wel te hard hebben gereden".
Door zo'n reactie te plaatsen, wordt het nieuws gebagatelliseerd en gedistantieerd van het eigen geweten. Dit stelt mensen in staat om zich niet langer druk te maken over het nieuws of zich voor te stellen dat het henzelf zou kunnen overkomen. Het resultaat is een 'beerput zonder duidelijke functie', waarin negatieve reacties ongecontroleerd kunnen stromen.