Afghanistan in Beeld: Een Overzicht van Documentaires en Speelfilms

De Recente Geschiedenis van Afghanistan: Een Diepgaande Blik

De recente geschiedenis van Afghanistan is complex en gelaagd, gekenmerkt door strijd, verzet en constante veranderingen. De documentaire Afghanistan: the wounded land (2020) biedt een genuanceerd beeld van deze turbulente periode, beginnend bij de monarchie van Mohammed Zahir Shah in de jaren '60, via de Amerikaanse inval in 2001, tot aan de vredesgesprekken in 2018. De kijker wordt ondergedompeld in een geschiedenis van conflicten en tegenslagen, waarbij de centrale vraag "Wat is er misgegaan in Afghanistan?" centraal staat.

De documentaire begint met nostalgische en kleurrijke beelden van Afghanistan, van hippies in het trendy Kaboel uit de sixties tot de glooiende, onherbergzame bergen. De vraag hoe het land zo verdeeld is geraakt, is complex, maar de film tracht een antwoord te bieden door de recente geschiedenis in beeld te brengen. Sinds de val van de monarchie, de staatsgrepen en de inval van de Sovjet-Unie, bevindt de bevolking zich vaak gevangen tussen verschillende fronten. Het bergachtige land is al decennialang in een wurggreep.

Diverse Perspectieven in Documentaire Vertellingen

Diverse personen komen aan het woord in de documentaire, wat zorgt voor een veelzijdig beeld. Denk hierbij aan Taliban-ministers, parlementsleden, moedjahedien-strijders, dokters van Artsen Zonder Grenzen, familieleden van de koninklijke familie en journalisten. Deze brede waaier aan stemmen, inclusief die van grote namen, biedt gelaagdheid en verschillende perspectieven op de gebeurtenissen.

De serie volgt de geschiedenis van Afghanistan chronologisch: van de monarchie van Zahin Shah tot de presidentiële staatsgrepen van Daoud Khan, Taraki en Amin; van de invasie van het Sovjetleger tot de vorming van de moedjahedien; en van de burgeroorlog tot de komst van de Taliban en de Amerikaanse inval. Een belangrijk aspect dat belicht wordt, zijn de vrouwenrechten.

Naast de aangrijpende verhalen van de geïnterviewden, wordt ook de kwaliteit van de beelden benadrukt. De kijker wordt betrokken bij gevechten en aanslagen, met aanvullend beeldmateriaal van de oorlog tegen de Sovjet-Unie en aanslagen tijdens de Amerikaanse inval. Een voorbeeld hiervan is Barakzai, die slachtoffer werd van een bomauto-aanslag in 2014 en zowel haar verhaal vertelt als te zien is in archiefbeelden.

De krachtige, zware stem van dichter Masood Khalili, adviseur van moedjahediencommandant Massoud, vertelt op een onverbloemde maar poëtische wijze over de benarde situaties in zijn land. Door deze krachtige vertelling, gecombineerd met de prachtige, doch gruwelijke beelden en aangrijpende verhalen, kan de kijker zich inleven in de geschiedenis. Voorkennis is niet vereist, aangezien de verteller en geïnterviewden de geschiedenis nauwkeurig uitleggen.

De Machtsovername door de Taliban en de Gevolgen voor de Mensenrechten

Na de terugtrekking van de Amerikaanse militairen op 15 augustus 2021, namen de Taliban de macht over in Afghanistan. Amnesty International uit grote zorgen over het lot van de Afghaanse bevolking, aangezien de in twintig jaar opgebouwde mensenrechten vooruitgang tenietgedaan is. De Taliban hebben het vooral gemunt op vrouwen, journalisten, mensenrechtenverdedigers, kunstenaars, academici en religieuze en etnische minderheden.

De rechten van vrouwen zijn sterk ingeperkt, evenals de vrije meningsuiting. Afghanistan bungelt op de 178e plaats van 180 landen op de index van persvrijheid van Reporters without Borders. Willekeurige detenties, marteling, verdwijningen en standrechtelijke executies komen weer regelmatig voor, met een groot probleem van straffeloosheid voor dergelijke misdrijven.

De Impact op Vrouwen en Meisjes

Vrouwen en meisjes zijn het zwaarst getroffen door de machtsovername. Werken is voor hen verboden, behalve in enkele specifieke beroepen. Meisjes mogen niet meer naar de middelbare school of studeren, en voor langere reizen is een mannelijke voogd vereist. Toegang tot sportfaciliteiten en parken is voor vrouwen eveneens verboden. Vrouwen die slachtoffer worden van verkrachting of aanranding, worden bestraft omdat ze de zedelijke moraal zouden hebben overtreden, terwijl zij juist het slachtoffer zijn. De Taliban zetten vrouwen en meisjes ook gevangen voor kleine overtredingen van discriminerende regels.

Ondanks de grote risico's die vrouwen en meisjes lopen, krijgen zij in Nederland niet automatisch een vluchtelingenstatus. Dit betekent dat zij de volledige asielprocedure moeten doorlopen om aan te tonen dat ze in aanmerking komen voor een verblijfsvergunning.

Economische en Sociale Ontwrichting

Miljoenen Afghanen verliezen na de komst van de Taliban hun inkomen. Buitenlandse hulpgelden drogen op en de inflatie stijgt. In december 2022 werd het vrouwen verboden om nog in Afghanistan te werken als hulpverleners, wat leidde tot de terugtrekking van veel hulporganisaties. Het land wordt bovendien getroffen door extreme droogte, waardoor oogsten mislukken en de prijzen van belangrijke producten zoals tarwe en olie stijgen. In hun wanhoop zien sommige mensen zich genoodzaakt hun meest kostbare bezit, hun kinderen, te verkopen.

De Rol van Amnesty International en Internationale Reacties

Amnesty International doet onderzoek naar en voert actie tegen de grove mensenrechtenschendingen die de Taliban begaan. De organisatie heeft de VN-Veiligheidsraad verzocht stappen te ondernemen om een einde te maken aan de inperking van de rechten van vrouwen en meisjes. Ook roept Amnesty de Taliban op het harde optreden tegen protesten te stoppen. Amnesty betreurt het dat een resolutie niet oproept tot verantwoording voor systematische schendingen van rechten en pleit voor een permanente VN-rapporteur voor de mensenrechtensituatie in Afghanistan.

Aan de Nederlandse regering wordt gevraagd Afghaanse vrouwen en meisjes in Nederland bescherming te bieden. De huidige procedure, waarbij zij de asielprocedure moeten doorlopen, zou vervangen moeten worden door een automatische vluchtelingenstatus, aangezien hun geslacht voldoende reden zou moeten zijn.

Historische Context: Sovjet-invasie en de Opkomst van de Taliban

In december 1979 viel het Sovjetleger Afghanistan binnen om de communistische regering te steunen in haar strijd tegen de door Amerika gesteunde islamitische mujahedien. Deze oorlog eiste honderdduizenden burgerslachtoffers. Na de terugtrekking van de Sovjets, tien jaar later, werd het land achtergelaten in chaos.

In het noorden van Pakistan ontstond in die periode de fundamentalistische Taliban, wat letterlijk "religieuze studenten" betekent. In 1996 kregen zij de macht in handen in een groot deel van Afghanistan. De Taliban pakten corruptie en wetteloosheid aan, waardoor de wegen veiliger werden en de handel ten goede kwam. Echter, al snel legden de nieuwe machthebbers hun strenge versie van de sharia met geweld op aan de bevolking, wat leidde tot drastische inperkingen van de vrouwenrechten.

De Aanslagen van 11 September en de Amerikaanse Inval

De aanslagen op 11 september 2001 op de Twin Towers en het Pentagon in de VS zorgden voor een wereldwijde schok. Al-Qaeda van Osama bin Laden, met trainingskampen in Afghanistan, werd verantwoordelijk gehouden. Na de aanslagen leidde de VS een coalitie die de Taliban binnen enkele weken verdreef. Nederland droeg hier ook aan bij.

De Taliban begonnen hierna een bloedige guerrilla-oorlog tegen de buitenlandse troepen en de nieuwe Afghaanse regering. Een NAVO-veiligheidsmacht werd ingesteld met als doel de bevolking meer vertrouwen te geven in de wetshandhavers en de rechtsstaat te versterken door middel van training van het leger, de politie, rechters en advocaten. Deze missie duurde tot eind 2014.

De Afghaanse Grondwet van 2004 en de Vredesgesprekken

De nieuwe Afghaanse grondwet van 2004 legde vast dat vrouwen en mannen gelijke rechten hebben en dat burgers vrij hun mening mogen uiten. Ook de persvrijheid werd hierin vastgelegd. Afghanistan verplichtte zich tot naleving van VN-overeenkomsten, inclusief de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens. Hoewel Afghanistan een islamitisch land is, is de sharia niet expliciet in de grondwet opgenomen, met de bepaling dat geen enkele wet in strijd mag zijn met de islam.

In 2020 ondertekenden de Amerikaanse president Trump en de Taliban een akkoord over het terugtrekken van Amerikaanse troepen. In ruil hiervoor zouden de Taliban, die toen bijna de helft van het land controleerden, vredesgesprekken met de Afghaanse regering starten. Deze gesprekken leidden echter niet tot een akkoord. Na het vertrek van alle Amerikaanse troepen onder president Biden, volgde een snelle opmars van de Taliban. Ondanks dat enkele tienduizenden Talibanstrijders het opnamen tegen een leger van 300.000 man met geavanceerde wapens, ondervonden zij nauwelijks tegenstand.

Afghaanse Film en Cultureel Erfgoed: The Forbidden Reel

De sessie This is Film! Heritage in Practice, met de vertoning van The Forbidden Reel (CA, 2019) en een gesprek met maker Ariel Nasr, biedt een zeldzaam kijkje in het ooit verborgen en verboden Afghaanse filmerfgoed. Deze sessie zoomt in op de Afghaanse filmgeschiedenis, waarbij filmmaker Ariel Nasr onbeperkt toegang had tot het nationale filmarchief van Afghanistan tijdens het maken van zijn documentaire.

De lezing biedt een uniek inzicht in de schatten van het Afghaanse filmerfgoed. Ariel Nasr beantwoordt vragen over de totstandkoming van het documentaireproject en zijn betrokkenheid bij het digitaliseren, restaureren en verspreiden van films uit het bedreigde filmarchief van Afghanistan. De sessie wordt ingeleid door Giovanna Fossati, Hoofdconservator Eye en Professor Filmerfgoed aan de Universiteit van Amsterdam, en vindt plaats in samenwerking met Masterstudenten van de Universiteit van Amsterdam.

Het Redden van het Afghaanse Filmarchief

In de film The Forbidden Reel combineert filmmaker Ariel Nasr interviews met sleutelfiguren uit de Afghaanse filmindustrie met pas gerestaureerde filmfragmenten uit het bijzondere archief van Afghan Film. Het gebruik van dit archiefmateriaal is opmerkelijk, aangezien het Talibanregime tussen 1996 en 2001 talloze kunstwerken, waaronder films, heeft vernietigd. Toen Afghan Film werd getipt dat de Taliban het filmarchief zou komen vernietigen, riskeerden de archiefmedewerkers hun leven om de belangrijkste films achter valse muren te verbergen. De Taliban-politie kreeg bij hun komst alleen buitenlandse en minder belangrijke kopieën overhandigd.

Met behulp van de geredde films toont Nasr een Afghanistan dat de meesten van ons nog nooit eerder hebben gezien. Nasr en zijn producenten hebben ook een rol gespeeld bij het conserveren van de hoogtepunten van het Afghaanse archief door een deel van hun filmbudget beschikbaar te stellen voor het digitaliseren van deze films bij het National Film Board of Canada (NFB) in Montreal. Het NFB ontwikkelde bovendien een hechtere band met haar Afghaanse tegenhanger door de toenmalige directeur uit te nodigen om de digitaliseringstechnieken te demonstreren.

Speelfilms over Afghanistan: Diverse Verhalen en Perspectieven

Een reeks speelfilms belicht verschillende facetten van Afghanistan, variërend van militaire operaties en gijzelingen tot persoonlijke verhalen van veerkracht onder het Talibanregime.

• '12 Strong' vertelt het waargebeurde verhaal van een Special Forces-team dat na de aanslagen van 11 september naar Afghanistan is gestuurd.
• De film is gebaseerd op de mislukte missie "Operation Red Wings", die op 28 juni 2005 werd uitgevoerd door Navy Seal Team 10.
• Wanneer een groep schoolmeisjes wordt gegijzeld, sluit een Amerikaanse soldaat zich aan bij een volledig vrouwelijke commando-eenheid om hen te bevrijden, waarbij ze zich voordoen als leden van een hulporganisatie.
• Een helikopter van een Seal team wordt neergeschoten tijdens een reddingsmissie om missionarissen te evacueren tijdens de Amerikaanse militaire terugtrekking van 2021.
• Journaliste Elsa Casanova wordt door de Taliban gegijzeld en een groep elitesoldaten onderneemt een ultieme reddingsoperatie op de vooravond van haar executie, wat leidt tot een meedogenloze klopjacht.
• 'The Breadwinner' focust op het harde leven onder het juk van de Taliban, verteld vanuit het perspectief van het twaalfjarige meisje Parvana.
• Een groep Koreaanse toeristen wordt gegijzeld door een extremistische Taliban-groep, waarbij een Koreaanse diplomaat en een Midden-Oosten expert proberen hen te bevrijden.
• Journaliste Kim Barker vertrekt voor een opdracht naar het oorlogsgebied Kabul.
• Regisseurs Hetherington en Junger brengen een jaar door met het 2de bataljon van het Amerikaanse Leger in één van Afghanistans gevaarlijkste valleien.
• Mohammed, een Taliban-lid, doodt drie Amerikaanse soldaten en wordt gevangen genomen, waarna hij probeert te ontsnappen vanaf een geheime militaire basis.
• In 2021, vlak voor de terugkeer van de Taliban, worstelt Naru, de enige cameravrouw bij het televisiekanaal van Kabul, met het hoederecht over haar zoontje.
• Korporaal Chris Merriman krijgt de leiding over een eenheid die een afgelegen buitenpost moet bevoorraden in een door de Taliban gecontroleerd gebied, en krijgt de opdracht een Afghaanse vrouw het land uit te helpen.
• In de zomer van 2001 gijzelden de Taliban 24 medewerkers van Shelter Now International Aid, wat leidde tot een maandenlange internationale aandacht.
• Jason Gedrick en een groep Mariniers stranden in de afgelegen Afghaanse woestijn.
• 'De Vuurlinie' vertelt het verhaal van Majoor Marco Kroon, de bekendste militair van Nederland, die de Militaire Willems-Orde ontving voor moed in Afghanistan. De film verkent de impact van oorlogstrauma's op militairen en hun thuisfront, en vermengt feiten met fictie.
• Regisseur Roel Reiné brengt het verhaal van Marco Kroon tot leven met een sterrencast, waarbij de film de complexiteit van een veteraan en de morele dilemma's die hij ervaart, belicht. Waldemar Torenstra kruipt in de rol van Marco en benadrukt de menselijke kant achter de militair.
• 'Hogaru' volgt filmmaker Ibrahim Nash’at en een tolk die twee Taliban-strijders volgen na de machtsovername in 2021, waarbij de camera zich richt op hun pogingen om de achtergelaten militaire luchtmacht te herstellen en hun nieuwe rol als heersers.
• De film toont de chaos van achtergelaten militair materieel en de strijders die hun overwinning vieren, maar ook de huiveringwekkende gesprekken over geweld en het gebrek aan compassie.
• Regisseur Jordan Bryon woont al vijf jaar in Kabul en maakt films over de Talibanstrijders voor The New York Times. Hij documenteert zijn eigen transitie van geslacht in het turbulente Afghanistan, waarbij hij als man toegang krijgt tot de wereld van de Taliban, maar ook geconfronteerd wordt met het wantrouwen en de risico's.
• De film verkent hoe mensen gender zien en erop reageren, en toont de intense veranderingen die Bryon zelf doormaakt, terwijl hij ook oog houdt voor het trieste lot van de bevolking.

Top 100 Films: De Beste Films uit Afghanistan

Een overzicht van de beste films uit Afghanistan, gesorteerd op IMDb-score, biedt een breder perspectief op de Afghaanse cinema. Deze lijst bevat films uit diverse genres, waaronder actie, animatie, avontuur, biografie, documentaire, drama, familie, fantasy, historisch, horror, kerst, komedie, korte film, misdaad, muziek, mystery, oorlog, roadmovie, romantiek, romantische komedie, sciencefiction, sport en thriller.

De lijst wordt regelmatig bijgewerkt en biedt ook links naar films op populaire streamingplatforms zoals Netflix, Pathé Thuis, Disney+ en Amazon Prime Video. Daarnaast wordt er informatie gegeven over de beste films per jaar en per land, wat een uitgebreid overzicht geeft van de filmcultuur en de verhalen die Afghanistan te bieden heeft.

tags: #film #afganistan #lektor