Het Milgram experiment, uitgevoerd door sociaal-psycholoog Stanley Milgram in 1961, blijft een van de meest beruchte en invloedrijke studies in de geschiedenis van de sociale psychologie. Het onderzoek testte de bereidheid van individuen om bevelen op te volgen, zelfs als deze bevelen tegen hun eigen geweten ingingen, en werd mede geïnspireerd door de gebeurtenissen rond het proces van Adolf Eichmann. De resultaten waren schokkend en leidden tot veel discussie over ethiek, gehoorzaamheid en de aard van het kwaad.
De Opzet van het Experiment
Het experiment draaide om het testen van de gehoorzaamheid aan een autoritair figuur. Proefpersonen, die werden aangewezen als "leraar", kregen de opdracht om een "leerling" elektrische schokken toe te dienen telkens wanneer deze een fout maakte bij het memoriseren van woordparen. Wat de proefpersonen niet wisten, was dat de "leerling" een acteur was die de schokken niet werkelijk ontving.
De Procedure
- Proefpersonen werden naar een laboratorium geleid waar ze de rol van "leraar" kregen toegewezen.
- De "leerling", een acteur, werd vastgesnoerd aan een stoel in een aparte ruimte met elektroden.
- De proefpersoon nam plaats achter een schokgenerator, uitgerust met schakelaars variërend van 15 tot 450 volt.
- Bij elke foute reactie van de leerling moest de leraar een steeds hogere elektrische schok toedienen.
- De acteur reageerde met steeds heftigere kreten van (vermeende) pijn en protest.
De proefleider, gekleed in een labjas, gaf de leraar instructies om door te gaan, zelfs wanneer de leerling klaagde over pijn of hartproblemen. De standaardrespons van de proefleider was progressief: "Please continue", "The experiment requires that you continue", "It is absolutely essential that you continue", en uiteindelijk "You have no other choice, you must go on".
De Schokkende Resultaten
Het meest verbazingwekkende resultaat van het experiment was de mate van gehoorzaamheid. In de oorspronkelijke reeks experimenten, uitgevoerd in 1961-1962, ging 65% van de mannelijke proefpersonen door tot de maximale schok van 450 volt. Later onderzoek met vrouwelijke proefpersonen leverde vergelijkbare resultaten op.
De proefpersonen vertoonden aanzienlijke stress en gewetenswroeging. Velen twijfelden, protesteerden en uitten hun bezorgdheid over de leerling, maar gaven uiteindelijk toch gehoor aan de bevelen van de proefleider. Dit leidde tot de conclusie van Milgram dat mensen geneigd zijn zich niet meer verantwoordelijk te voelen voor hun daden wanneer ze handelen onder bevel van een legitieme autoriteit.
Het Milgram-experiment: gehoorzaamheid aan autoriteit
Kritiek en Interpretaties
Het Milgram experiment heeft vanaf het begin veel kritiek ontvangen, zowel op methodologisch als op ethisch vlak. Critici wezen op de potentiële manipulatieve aard van het experiment en de ethische bezwaren van het veroorzaken van zoveel stress bij de deelnemers. Sommige analyses van het ruwe materiaal suggereren dat niet alle proefpersonen even gehoorzaam waren als Milgram aanvankelijk rapporteerde, en dat hij mogelijk selectief was in het publiceren van de resultaten.
Methodologische en Ethische Bezwaren
- Misleiding: De proefpersonen werden misleid over de ware aard van het experiment en de aard van de schokken.
- Stress en Trauma: Het experiment veroorzaakte aanzienlijke psychologische stress bij de deelnemers.
- Generaliseerbaarheid: De vraag of de resultaten van een gecontroleerd laboratoriumexperiment generaliseerbaar zijn naar werkelijke situaties blijft bestaan.
- Selectieve Rapportage: Er zijn aanwijzingen dat Milgram niet alle experimenten of resultaten heeft gerapporteerd.
Ondanks de kritiek blijft het experiment een belangrijk referentiepunt in discussies over autoriteit, conformisme en morele verantwoordelijkheid. De film Experimenter (2015) biedt een dramatische weergave van Milgrams leven en werk, inclusief zijn worstelingen met de kritiek en de ethische implicaties van zijn onderzoek.
Varianten en Replicaties
Milgram voerde meer dan twintig varianten van zijn experiment uit om te onderzoeken welke factoren gehoorzaamheid beïnvloeden. Factoren zoals de fysieke nabijheid van de leerling, de aanwezigheid van de proefleider, en de aanwezigheid van andere proefpersonen die weigerden mee te werken, hadden significant invloed op het percentage deelnemers dat door de maximale schok ging.
Invloed van Context
- Afstand tussen deelnemer en leerling: Hoe dichter de leerling, hoe minder gehoorzaamheid.
- Afstand tussen deelnemer en onderzoeker: Hoe verder de onderzoeker, hoe minder gehoorzaamheid.
- Sociale steun: Wanneer andere proefpersonen weigerden, nam de gehoorzaamheid af.
Vanwege de ethische bezwaren werd het experiment lange tijd niet herhaald. Recentere replicaties, zoals die van professor Jerry Burger in 2009, hebben geprobeerd de ethische bezwaren te omzeilen door het experiment eerder af te breken en de deelnemers grondig te screenen en te debriefen. Deze studies bevestigden de neiging tot gehoorzaamheid, hoewel de percentages soms iets lager lagen dan in Milgrams oorspronkelijke onderzoek.
Een moderne variant, gedocumenteerd in de documentaire Jeu de la Mort (2010), toonde aan dat de invloed van autoriteit, in dit geval een televisiezender, nog steeds zeer sterk kan zijn, met vergelijkbare schokkende resultaten.
tags: #milgram #experiment #ondertiteling