NPO 1, voorheen bekend als Nederland 1, is de oudste televisiezender van Nederland en een van de drie hoofdkanalen van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO). De zender zendt programma's uit die door de omroepen uit het publieke bestel zijn gemaakt en richt zich op een breed publiek met een gevarieerd aanbod aan shows, spelletjes, series, drama en comedy.
De Ontstaansgeschiedenis van NPO 1
De televisie-uitzendingen in Nederland openden met het Journaal. Vanaf 1956 tot 1969 werden deze verzorgd door de NTS (Nederlandse Televisie Stichting). In de beginjaren was de zendtijd beperkt: in 1951 kregen de omroepen totaal drie uur zendtijd per week. Dit werd geleidelijk uitgebreid: in 1956 naar 10 uur per week, in 1958 naar 12 uur, en in 1960 naar 18 uur. Vanaf oktober 1960 was er een dagelijkse uitzending tussen 20:00 en 22:20 uur, wat neerkwam op 26 uur per week, beginnend met het Journaal en eindigend met een dagsluiting. In 1962 werd dit uitgebreid naar 30 uur per week, met een aanvang om 19:30 uur.
Speciaal voor kinderprogramma's was er vanaf 1 januari 1955 voor iedere omroep per maand een half uur zendtijd vrijgemaakt op de donderdagmiddag, van 17:00 tot 17:30 uur. Vanaf april 1955 vonden de uitzendingen voor de jeugd plaats op woensdagmiddagen, omdat kinderen dan vrij waren van school. In 1956 werd dit uitgebreid naar ook de zaterdagmiddag van 17:00 tot 17:30 uur. In 1963 volgde op donderdagmiddag een uitzending voor peuters na het vrouwenprogramma.
Als er niet werd uitgezonden, was het testbeeld te zien. Het einde van de uitzending was bijna altijd voor middernacht met het late Journaal. Alleen op woensdag (van 17:00 tot 18:00 uur, later 15:30-17:30 uur) en zaterdag (van 16:00 tot 17:30 uur, later 15:30-17:30 uur) en tijdens de kerstvakantie werd er in de middag uitgezonden voor de kinderen.
Evolutie van Zenderindeling en Omroepverenigingen
In de jaren zeventig en tachtig, toen er twee publieke zenders bestonden, zond iedere omroep met leden uit op een vaste dag (of een vast gedeelte van die dag), terwijl op Nederland 2 een wisselavond gold. Elk jaar werden de vaste avonden gewisseld, zodat na zes jaar men op alle dagen van de week, behalve zondag, een jaar lang op een bepaalde dag uitzond. De wisseling vond altijd plaats op 1 oktober. Een uitzondering waren de EO en de VPRO. De VPRO had jarenlang altijd de zondagavond als vaste avond, terwijl de EO juist niet op zondag wilde uitzenden. In sommige jaren kwam het voor dat op het ene net de VPRO uitzond en op het andere net de EO.
Vanaf april 1988, toen het derde net zijn intrede deed, had iedere omroep zijn eigen "thuisnet", waarbij iedere A-omroep op twee vaste dagen per week uitzond. In eerste instantie zonden de KRO, NCRV, VARA en EO uit op Nederland 1. De AVRO, TROS, Veronica (de zgn. B-omroepen) zonden uit op Nederland 2.
In de loop der jaren wisselden veel omroeporganisaties van zender. In 1991 ruilden de VARA en de AVRO van zender: de VARA ging naar Nederland 2 en de AVRO naar Nederland 1. In 1992 kwam er weer een verandering: de VARA en de VPRO verhuisden samen naar het derde net, waarop de EO naar Nederland 2 ging en de IKON en de andere religieuze en humanistische omroepen verhuisden in dat jaar naar Nederland 1.
Op 31 augustus 1995 zond Veronica voor het laatst uit als publieke omroep; de volgende dag ging de omroep commercieel verder. Op 6 september 1998 startte BNN als omroep, voornamelijk uitzendend op Nederland 2 als vervanger van het publieke Veronica. In 2004 werd de zenderindeling nogmaals gewijzigd doordat de EO wisselde met de AVRO, waardoor deze omroepen weer op het kanaal terugkeerden waar ze vanaf 1988 ook zaten. In 2005 kwamen er twee nieuwe omroepen bij: MAX en LLiNK.
De Nederlandse Publieke Omroep kondigde op 12 maart 2013 aan dat de niet-commerciële zenders Nederland 1, 2 en 3 hun namen zouden wijzigen in NPO 1, 2 en 3. Volgens NPO-voorzitter Hagoort is de gedachte hierachter herkenbaarder te worden, zowel op internet als in meer traditionele kanalen.
NPO 1 Extra: Een Specifiek Initiatief
NPO 1 Extra, een initiatief van Han Peekel, bestaat sinds 1 december 2006. Tussen 1 augustus 2016 en 24 december 2018 deelde NPO 1 Extra de zendtijd met NPO Zapp Xtra. Deze zender zond programma's uit die door de omroepen uit het publieke bestel waren gemaakt. Inhoudelijk was NPO 1 Extra sinds 2012 voornamelijk gericht op programma's uit de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw. NPO 1 Extra had jarenlang een lineaire programmering met veel vaste programmatitels in de vooravond. De soap Onderweg Naar Morgen en de komedieserie Zeg ‘ns AAA waren lange tijd dagelijks te zien op NPO 1 Extra. Daarnaast kwamen er veel andere bekende programmatitels langs.
NPO 1 Extra maakte ook plaats in haar programmering voor grote evenementen zoals Alpe d'HuZes, het Koningsconcert en hulpacties voor goede doelen. Ook werd er regelmatig aandacht besteed aan het Eurovisiesongfestival en programma's rondom het koningshuis. Traditioneel gezien was april de Oranjemaand op NPO 1 Extra.
Vanaf de opheffing van NPO Nieuws op 15 december 2021 werden het NOS Jeugdjournaal met gebarentolk en het achtuurjournaal met gebarentolk in principe uitgezonden op NPO Politiek en Nieuws. Er werd echter regelmatig uitgeweken naar NPO 1 Extra, wegens gelijktijdige debatten in de Tweede Kamer.
Zelfgeproduceerde Programma's en Documentaires
NPO 1 Extra maakte zelf ook programma's in samenwerking met diverse omroepen. Een voorbeeld hiervan is Na het Nieuws (2018-2020), een talkshow met Renze Klamer. Een ander belangrijk programma is TV Monument (2006-heden), waarbij Han Peekel vanaf de start van het themakanaal portretten maakt van bekende televisiepersoonlijkheden en programmatitels die in de loop der jaren televisiegeschiedenis hebben geschreven. Deze portretten gingen bij NPO 1 Extra in première en worden tegenwoordig voor het eerst uitgezonden op NPO 1.
Andere programma's die de geschiedenis van de Nederlandse televisie belichten zijn:
- Heb je dat gezien? (2011-2012, Omroep MAX, Nederland 1): Een programma dat aan de hand van archiefmateriaal bijzondere momenten uit de geschiedenis van de Nederlandse televisie in herinnering brengt, ter ere van het 60-jarig jubileum van televisie in Nederland. De serie telt 110 afleveringen van 15 tot 20 minuten.
- De Eerste keer (2011, NCRV, Nederland 1): Een tiendelige serie waarin zestig bekende Nederlanders terugblikken op zestig jaar televisiegeschiedenis. Bekende televisiemakers vertellen over hun programma's en de herinneringen eraan, geïllustreerd met archiefmateriaal.
- Kijk ons nou (2013, NCRV, Nederland 1): Een programma over de Nederlandse levensstijl door de jaren heen, waarin bekende Nederlanders herinneringen ophalen aan onderwerpen als vakantie, schooltijd, kleding en uitgaan. De interviews worden geïllustreerd met smalfilmbeelden vanaf de jaren vijftig en aangevuld met fragmenten uit Polygoonjournaals en tv-programma's.
- MAX TV Wijzer (2012-2015, Omroep MAX, Nederland 1): Een wekelijks praatprogramma dat aandacht besteedt aan televisieprogramma's op de publieke zenders en themakanalen, en terugblikt op programma's uit het verleden.
- Wat een Drama (2014, NCRV, Nederland 1): Een zevendelige serie waarin wordt teruggeblikt op Nederlandse dramaseries. In elke aflevering staat een dramaserie centraal, waarbij makers en acteurs locaties bezoeken die belangrijk waren voor hun werk.
Daarnaast werden er regelmatig speciale programma's gemaakt omtrent jubilea, overlijden en grote evenementen. In december 2012 maakte NPO 1 Extra de documentaire Het Metropole Orkest: Spelen met Vuur, over de geschiedenis van dit omroeporkest dat in haar voortbestaan werd bedreigd.
Visual Radio en Speciale Uitzendingen
Vanaf 1 oktober 2021 werd op de vrijdagavond van 19:00 tot 22:00 uur de visual radio van het programma Partij voor de Vrijdag uitgezonden, een radioprogramma van NPO 3FM dat "niet alleen om naar te luisteren, maar ook om naar te kijken" is. Partij voor de Vrijdag is gestopt in september 2022.
In de week voor Kerst komt radiozender NPO 3FM jaarlijks in actie met 3FM Serious Request. Sinds 2019 zendt NPO 1 Extra de visual radio van deze radiozender 24/7 uit. De jaren ervoor was dit op NPO 3 Extra te zien.
In 2011 was NPO 1 Extra initiatiefnemer van de TV Canon, die werd samengesteld naar aanleiding van het 60-jarig bestaan van de Nederlandse televisie. Het programma Man Bijt Hond werd door het publiek gekozen als het meest beeldbepalende programma in zestig jaar televisiegeschiedenis. Als prijs werd de televisietoren van Hilversum omgedoopt tot de ‘Man Bijt Hond-toren’. De uitreiking van de prijs vond plaats tijdens het Televizier-Ring Gala van 2012.
NPO 1 als Calamiteitenzender en in Hoge Definitie
NPO 1 is ook de calamiteitenzender. Wanneer er behoefte is aan een extra journaal voor bijvoorbeeld een ramp, dan zal dit plaatsvinden op NPO 1.
Nederland 1 was de eerste van de drie publieke omroepen die in HD-kwaliteit ging uitzenden. Belangrijke sportevenementen in de zomer van 2008, zoals de Tour de France en de Olympische Spelen in Beijing, werden rechtstreeks uitgezonden op Nederland 1 HD. Alleen de uitzendingen van NOS Studio Sport en de overige rechtstreekse sportverslagen werden in hoge definitie uitgezonden. Nederland 1 HD was gedurende de zomer van 2008 gratis te ontvangen via Ziggo, UPC, CAIW en Canal Digitaal.
Vanaf 4 juli 2009 begon de NPO weer met het uitzenden van Nederland 1 HD. Ook satellietprovider Canal Digitaal geeft sinds 2010 alle drie publieke netten in HD-kwaliteit door. KPN Digitenne zendt sinds 2019 ook zenders in HD door via een vernieuwing van het zenderpark naar DVB-T2. Er worden steeds meer vooraf opgenomen programma's in HD-kwaliteit uitgezonden. De NOS zendt rechtstreeks de Tour de France en zond de Champions League tot 2014 uit in HD.
Het evenementenkanaal NPO 1 UHD is te herkennen aan de zenderbug rechtsboven in beeld, waar onder het reguliere NPO 1-logo de tekst "UHD" staat. Ook als de uitzending live is, staat er geen "LIVE" maar "UHD". Dit is enkel te zien als het UHD-signaal wordt doorgegeven. Anders is het reguliere 1080i-signaal van NPO 1 te zien. Tijdens sportevenementen zijn de voor- en nabeschouwingen, studioprogramma's en de rest van NPO 1 nog in 1080i.
Sinds 2018 doet de NPO, in samenwerking met de NOS, proeven met het uitzenden in 4K-UHD. NPO 1 UHD was tijdelijk bij enkele providers te ontvangen tijdens het wereldkampioenschap mannenvoetbal in dat jaar. Enkele camera's bij de voetbalwedstrijden leverden daadwerkelijk 4K-UHD-beelden (3840x2160); de rest werd aangevuld met camera's in Full HD in zowel HDR als SDR en werden opgeschaald. Ook tijdens het EK mannenvoetbal in 2021 was NPO 1 UHD tijdelijk beschikbaar. Tijdens het wereldkampioenschap voetbal 2022 werd NPO 1 UHD wederom beschikbaar gesteld bij diverse providers. Het signaal was echter niet 4K-UHD (3840x2160) maar FHD (1920x1080). De doorgifte was echter progressive met de HDR-variant Hybrid Log-Gamma (HLG). Door de hogere kwaliteit dan de standaard FHD 1080i50/SDR mochten de NPO en de providers de naam "UHD" blijven gebruiken van de EBU.
Het Nederlandse Publieke Omroepbestel
Het Nederlandse publieke omroepbestel is uniek in de wereld. Het bestaat uit de NPO als bestuursorgaan en een keur aan omroepen, die samen zorgen voor een pluriform en gevarieerd media-aanbod. De omroepverenigingen richten zich op een doelgroep of vertegenwoordigen een maatschappelijke of levensbeschouwelijke stroming. Tezamen vormen zij een afspiegeling van de Nederlandse samenleving.
De taken en verantwoordelijkheden tussen NPO en omroepen zijn afgebakend en in de Mediawet omschreven. Kernpunt is dat de omroepen de programma's maken en verantwoordelijk zijn voor de inhoud daarvan. De NPO coördineert de programmering van alle netten, zenders en platformen. Het is de taak van de NPO te zorgen voor heldere spelregels voor alle omroepen en producenten en dat er goed in het bestel wordt samengewerkt. Waar programmavoorstellen aan moeten voldoen en hoe die worden beoordeeld, hoort daarbij en is zelfs een wettelijke plicht.
De publieke omroep wordt voor het grootste deel uit belastinggeld betaald. Bijna een kwart van het budget bestaat uit andere inkomsten, zoals de Ster-reclame en eigen bijdragen van de omroepen. Van het totale NPO-budget wordt circa 80 procent besteed aan de programmering. De overige kosten zitten onder andere in techniek en organisatiekosten. De verdeling van het programmabudget gebeurt op basis van intekening.
Taken van de NPO omvatten onder andere:
- Technische distributie en uitzending van al het aanbod
- Toegankelijk maken van programma's voor mensen met een gehoor- of visuele beperking
- Beheer van streamingdiensten als NPO Start en NPO Luister
- Beheer van rechtencontracten
- Aankoop van buitenlandse films en series
- Verkoop van eigen formats
- Publieksonderzoek
- Zorgen voor eenduidige metadata (programmagegevens) en verspreiding daarvan
- Marketing voor alle NPO-kanalen
De dagelijkse leiding van de NPO ligt in handen van de raad van bestuur en de directie. Samen vormen zij het directieteam. De raad van toezicht ziet toe op de uitvoering hiervan en fungeert als klankbord voor de raad van bestuur.
Een Selectie van Programma's op NPO 1
NPO 1 biedt een breed scala aan programma's die diverse thema's en genres bestrijken. Hieronder een greep uit het aanbod:
Actualiteiten en Debat
- Op1: Een dagelijkse talkshow waarin gasten aanschuiven om de actualiteit te bespreken.
- Goedenavond Nederland: Gepresenteerd door Welmoed Sijtsma en Sam Hagens, met vaste WNL-gezichten die invulling geven aan actuele onderwerpen en debatten voeren met gasten.
Documentaires en Docudrama's
- De Onbekende Soldaat: Erik Hazelhoff Roelfzema: Een documentaire die dieper duikt in het leven van het icoon van het Nederlandse verzet.
- De verborgen strijd van Myanmar: Journalist Ruben Terlou neemt de kijker mee naar de frontlinie van de langstdurende burgeroorlog ter wereld.
- De Gezonken Meesters: Een serie waarin 6 Nederlandse meesterwerken centraal staan die verloren zijn gegaan met het zinken van schip Vrouw Maria in 1771.
- Asia: Sir David Attenborough neemt de kijker mee naar Azië, het grootste en meest bergachtige continent van onze planeet.
Dramaseries
- Dag & nacht: Een medische dramaserie die zich afspeelt op de kinderafdeling van een ziekenhuis.
- Woeste Grond: Een serie over drie generaties van de familie Ottink die samenwerken op een boerderij, balancerend tussen tradities en de tijd van nu.
- Emma: Een serie over een vrouw die haar leven opnieuw opbouwt na het overlijden van haar man en een volkstuin overneemt.
Entertainment en Spelshows
- Wie is de Mol?: De altijd spannende zoektocht naar de mol in een groep kandidaten.
- De Slimste Mens: Een spannende tv-quiz waarin nieuwsmakers, politici, acteurs en andere prominenten strijden voor de titel 'de slimste mens'.
- Arbeidsvitaminen: Een muzikale quiz ter viering van 80 jaar Arbeidsvitaminen, met Hans Schiffers en Soy Kroon.
Reis- en Ontdekkingstochten
- Gort over de grens: Ilja Gort reist door de mooiste streken van Italië op zoek naar de oorsprong van de Italiaanse levensstijl.
- Jurre & Sarah tegen de misdaad: Een serie over een geschiedenisleraar en een officier van justitie die hun dubbelleven voor elkaar verbergen.
- Rondom de kerstboom: Een programma waarin Janny van der Heijden en André van Duin bijzondere plekken in Nederland ontdekken per boot.
Speciale Evenementen en Live Uitzendingen
NPO 1 verbindt alle Nederlanders en staat altijd vooraan bij het belangrijkste nieuws en de grootste live evenementen. Denk hierbij aan de Olympische Spelen, Koningsdag, de Verkiezingen of het Eurovisie Songfestival, waarbij NPO 1 de beste plek biedt om deze gebeurtenissen te volgen.
Ook worden er speciale uitzendingen verzorgd, zoals:
- Scrooge Live: Een live-uitvoering van het kerstverhaal van Charles Dickens.
- Kerstlive vanuit Maastricht: Het Bijbelse kerstverhaal komt tot leven in de kerststal op het Onze Lieve Vrouweplein.
- Tour de France: Alle etappes van de Tour de France zijn rechtstreeks te volgen.
- Pride Amsterdam Canal Parade: Jaarlijks verslag van de Canal Parade in de grachten.
NPO 1 biedt een brede programmering waarin grote liveshows worden afgewisseld met kleine en intieme programma's, zoals de talkshow Op1 of het programma Even tot hier.