Er duiken steeds vaker schimmels op die niet reageren op medicatie. Een infectie met zo'n resistentie schimmel is levensgevaarlijk voor kwetsbare patiënten. Waar komt die plotselinge toename van resistente schimmels vandaan? En hoe stoppen we die schimmels?
De intieme band tussen planten en schimmels
Schimmels en planten strijden om de belangrijkste positie op de markt van levende organismen. Ze kunnen niet zonder elkaar, omdat de voedingsstoffen die de een over heeft van levensbelang zijn voor de ander. Planten en schimmels hebben al ongeveer 450 miljoen jaar een intieme band die we nu pas goed beginnen te begrijpen. Ruim twee derde van alle planten die op het land groeien, leeft samen met een mycorrhizaschimmel, waaronder ook de belangrijkste landbouwgewassen zoals mais, aardappelen en tarwe. Door deze nuttige schimmels beter te begrijpen en ze in te zetten in de landbouw, kunnen boeren meer opbrengst uit hun akkers halen. De Belgische bioloog Stéphane Declerck laat zien dat planten die groeien met een toegevoegde mycorrhizaschimmel tweemaal zo groot kunnen worden. 'We kunnen er kunstmest ermee vervangen.'
De groeiende dreiging van resistente schimmels
Schimmels veroorzaken wereldwijd jaarlijks zeker 1,5 miljoen doden. De ziekteverwekkers raken resistent tegen beschikbare medicatie en er zijn nog geen alternatieven. "De laatste jaren zien we de schimmel steeds vaker op de IC opduiken". De schimmel Aspergillus fumigatus is overal. Grote kans dat je vandaag nog sporen van dit organisme hebt ingeademd. 'Meestal is dat geen probleem', zegt Paul Verweij, hoogleraar Klinische Mycologie in het Radboudumc. 'Je afweersysteem ruimt de sporen gewoon op.' Maar soms is de schimmel helemaal niet zo onschuldig. Jaarlijks krijgen 600 patiënten invasieve aspergillose: een ernstige infectie die ontstaat doordat de schimmelsporen in de longen ontkiemen. Het longweefsel en soms zelfs de hersenen raken aangetast. 'Het treedt vooral op bij leukemiepatiënten en de laatste jaren zien we de schimmel steeds vaker op de IC opduiken', licht Verweij toe.
Aspergillusinfectie: een toenemend probleem
Van iedere vijf grieppatiënten op de IC, krijgt er eentje een aspergillusinfectie. Voor de behandeling gebruiken artsen zogeheten azolen, alleen werken die steeds vaker niet meer. In 1998 werd de eerste resistente Aspergillus ontdekt en sindsdien neemt het aantal snel toe. Inmiddels is tot een derde van de schimmelstammen die de ziekte veroorzaken ongevoelig voor medicatie. En dat is gevaarlijk. Want bij een aspergillose met een niet-resistente schimmel is de kans dat een patiënt overlijdt 35 procent. Als de schimmel ongevoelig is voor medicatie, stijgt dit naar 86 procent.
De oorsprong van resistentie: landbouwbestrijdingsmiddelen
De nieuwste aflevering van De Kennis van Nu onderzoekt de bron van deze resistentie. De azolen die in het ziekenhuis worden gebruikt, lijken sterk op de azolen die boeren gebruiken om hun gewassen te beschermen en die daarnaast tientallen andere producten moeten beschermen tegen schimmelgroei, van kleding tot matrassen. In composthopen ontmoeten de azolen en de Aspergillus schimmel elkaar en ontwikkelt de schimmel resistentie, waardoor hij ook aan de medische azolen weet te ontsnappen. Wat deze theorie onderbouwt, is dat de middelen tussen 1990 en 1996 in Nederland werden geïntroduceerd, een paar jaar voordat de eerste resistente schimmels in de ziekenhuizen opdoken. Bovendien ontdekten Verweij en collega's dat het overgrote deel van de schimmels in patiënten dezelfde mutaties heeft als de resistente schimmels in het milieu. Door die mutaties wordt de schimmel resistent. Dat bijna alle Nederlandse patiënten toevallig door de behandeling met azolen dezelfde mutaties ontwikkelen, is zeer onwaarschijnlijk. De kans is groter dat de patiënten sporen inademden van schimmels die al resistent zijn.
In samenwerking met Wageningen University en het RIVM zoekt Verweij naar zogeheten 'hotspots' om te onderzoeken hoe de resistentie onder schimmels ontstaat en zich verspreidt.
Overal schimmelsporen: de alomtegenwoordigheid van Aspergillus
Een van de dingen die wetenschappers graag willen weten, is hoeveel mensen de schimmel latent bij zich dragen. 'Het RIVM voert eens in de zoveel jaar een bevolkingsonderzoek uit. Er wordt dan bloed, ontlasting en een keeluitstrijkje van mensen afgenomen en opgeslagen. Wij willen nu in die keeluitstrijkjes kijken of we sporen van Aspergillus zien.' Naar schatting loopt zeventig procent van de leukemiepatiënten de schimmel buiten het ziekenhuis op. De overige dertig procent raakt in het ziekenhuis besmet. 'De sporen van de schimmel zitten echt overal het is onmogelijk om besmetting helemaal te voorkomen.'
"De sporen van de schimmel zitten echt overal het is onmogelijk om besmetting helemaal te voorkomen."
Candida auris: een nieuwe, gevaarlijke gist
Een andere schimmel die op deze manier resistent wordt, is Candida auris. Patiënten met een ernstige infectie hebben dertig tot zestig procent kans om eraan te overlijden. Candida auris is een gist die in 2009 voor het eerst werd gevonden in het oor van een zeventigjarige Japanse vrouw. Snel daarna doken overal ter wereld verschillende stammen van de gist op. Tot nu hebben pas twee mensen in Nederland een besmetting opgelopen, en die leidden, mede door de strenge hygiënemaatregelen in Nederlandse ziekenhuizen, niet tot een uitbraak. Verweij: 'In Nederland plaatsen we iedere patiënt uit een buitenlands ziekenhuis in isolatie. Die maatregel is ooit genomen om MRSA-uitbraken te voorkomen, maar we testen nu ook op schimmels.' In Amerikaanse, Engelse en Indiase ziekenhuizen zijn al diverse grote uitbraken geweest. 'Het bijzondere van deze schimmel is dat hij zich als een bacterie gedraagt', legt Verweij uit. 'De meeste gisten kunnen niet tegen droge omgevingen, maar dit exemplaar zit ook op de huid en kan zich makkelijk via mensen verspreiden.' Bij een uitbraak in het Mount Sinai ziekenhuis in New York vonden medewerkers de schimmel in het matras, de gordijnen, de telefoon en de muren. Met agressieve schoonmaakmiddelen en door een deel van het plafond en de vloer te verwijderen, kreeg het ziekenhuis het organisme eronder.
Nauwelijks behandelmogelijkheden tegen resistente schimmels
Waar er bij resistente bacteriële infecties vaak nog andere behandelmogelijkheden zijn, zijn die er bij schimmels nauwelijks. Dat komt omdat de schimmelcel erg lijkt op een menselijke cel. Als je de schimmel probeert te doden, is de kans groot dat de patiënt er ook last van heeft. Wetenschappers werken hard aan oplossingen. Zo kijken ze bijvoorbeeld of ze de afweer een steuntje kunnen geven. 'De farmaceutische industrie is daarnaast bezig met een nieuw middel voor azoolresistente Aspergillus', vult Verweij aan. Ook in de landbouw wordt gekeken of er andere opties zijn. 'Het lastige is dat er bij de toelating van nieuwe middelen op de markt niet wordt gekeken of ze lijken op de medische azolen die we gebruiken om Aspergillus te bestrijden. Dat komt omdat die landbouwmiddelen gebruikt worden voor andere schimmels. De resistentie van Aspergillus is een vervelende bijwerking waar de toelatingscommissie geen rekening mee hoeft te houden.' Verweij acht de kans daarom klein dat er in de landbouw snel iets gaat veranderen.
Tot er nieuwe medicijnen zijn, hebben artsen slechts één anti-schimmelmiddel achter de hand, als er resistentie optreedt. Nadeel van dat middel is dat het niet goed in de hersenen terechtkomt. 'We proberen dan wel rechtstreeks in het hersenvocht te injecteren of te opereren, maar eigenlijk staan we in zo'n geval met onze rug tegen de muur.'