De impact van de Tweede Wereldoorlog op de Nederlandse samenleving
De Tweede Wereldoorlog heeft een onuitwisbare stempel gedrukt op Nederland, met name op de Joodse gemeenschap. De op één na grootste Joodse gemeenschap van Nederland, die van Den Haag, verdween tijdens de Tweede Wereldoorlog bijna volledig. Van de 17.000 Joodse Hagenaars overleefden er slechts 2.000.
In de documentaire van De Joodse wereld wordt deze uitgeroeide volksbuurt in Den Haag letterlijk en figuurlijk herbouwd. Louis de Leeuwe probeert met de maquette van zijn vader te begrijpen wat hij nooit onder woorden kon brengen.
Ook de Joodse gemeenschap van Amsterdam werd zwaar getroffen. In Nesjomme zie je talloze archiefbeelden, foto’s en ander filmmateriaal die een levendig portret schetsen van de Joodse gemeenschap van vooroorlogs Amsterdam.
De Holocaust, de systematische moord op zes miljoen Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog door het naziregime van Adolf Hitler, had verwoestende gevolgen. Een groot deel van de slachtoffers viel in vernietigingskampen als Auschwitz, Sobibór en Treblinka. De vraag hoe de Jodenvervolging in nazi-Duitsland begon en vanaf welk moment totale vernietiging het doel werd, wordt belicht.
NOS - Nederlandse Joden na de bevrijding
De onthutsende rol van de Amsterdamse tram in de Tweede Wereldoorlog, die collaboreerde met de nazi-bezetter en tienduizenden Joden wegvoerde, waaronder Anne Frank en haar familie, wordt ook verteld.
De historische dramaserie De Joodse Raad laat de onvoorstelbare consequenties van de anti-Joodse maatregelen van de bezetter zien. De Joodsche Raad werd door de nazi's opgericht en zorgde in de Tweede Wereldoorlog voor de communicatie met de belaagde Joodse gemeenschap. Zij werden uiteindelijk voor de meest hartverscheurende dilemma’s gesteld. In de online serie Oorlogsbrief lezen acteurs uit de dramaserie brieven, dagboeken en memoires voor van Joodse mensen in de Tweede Wereldoorlog. Deze worden met beelden tot leven gebracht.
Het verdwenen Joodse erfgoed, een bladzijde uit onze geschiedenis die veel mensen nog niet kennen, wordt ook onder de aandacht gebracht.
Verhalen van Verzet en Overleven
De Tweede Wereldoorlog bracht ook verhalen van moed, verzet en ongelooflijk overleven voort. STAAKT! STAAKT! STAAKT!, een indrukwekkende podcastreeks van NOS-presentator Rob Trip, brengt bijzondere verhalen uit de Tweede Wereldoorlog tot leven. In drie afleveringen duikt hij in aangrijpende thema’s zoals de Februaristaking, de kinderen van NSB’ers en de geallieerde bombardementen op Nederland.
Rob Trip gaat in een andere podcast op zoek naar het bijzondere verhaal van de groep Onbekende Kinderen. Deze 51 opgepakte Joodse kinderen zaten in de zomer van 1944 in de weeshuisbarak van Kamp Westerbork. Op één na overleefden deze jonge kinderen drie concentratiekampen, ondanks dat ze zonder hun ouders waren en de Duitsers jarenlang op grote schaal kinderen de gaskamers instuurden. De vraag hoe het kan dat deze groep het wel overleefde en wat zij hebben meegemaakt, staat centraal.
De Ooggetuigen, onderdeel van NOS 80 jaar bevrijding, volgt de verhalen van Truus, Jim, Lous, Walter, Bernhard, Hendrika en anderen. Zij beleven het laatste oorlogsjaar op verschillende manieren: als verzetsstrijder, Canadese soldaat, Joods meisje, NSB’er, prins en schooljuf.
Erik Hazelhoff Roelfzema, het icoon van het Nederlandse verzet, wordt in De Onbekende Soldaat: Erik Hazelhoff Roelfzema nader belicht, met een duik in zijn leven zowel voor als na de Tweede Wereldoorlog.
Jos Gemmeke, die in de illegale pers zat, koerierster was en in Engeland werd opgeleid tot geheim agent, is het onderwerp van onderzoek door haar oudtante Mijke van Wijk. Mijke wilde alles weten over haar oorlogsverleden, haar dropping in maart 1945 en de geheime opdracht die zij kreeg van de Engelsen. Na de dood van Jos gaat Mijke op zoek naar de dossiers en rapporten die de Britten over haar hebben bijgehouden.
In De Bezette Stad zie je beelden van het hedendaags Amsterdam, terwijl Carice van Houten in voice-over vertelt wat daar, van deur tot deur en straat tot straat, tijdens de Tweede Wereldoorlog is gebeurd.
De podcast De Wadden, een andere oorlog verkent het feit dat op 5 mei 1945, toen Nederland massaal feest vierde, op de Waddeneilanden de stilte heerste. Duitse soldaten weigerden zich daar over te geven, de nazi-vlag wapperde nog op de vuurtoren van Terschelling, en op Texel vielen zelfs na de officiële bevrijding nog meer dan duizend doden. Winfried Baijens reist langs de vijf Waddeneilanden om dit te onderzoeken.
In april 1945 dachten Britse legercameramannen Mike Lewis en Bill Lawrie op weg te zijn naar een tyfusziekenhuis. In plaats daarvan belandden ze in Bergen-Belsen en legden als eersten de gruwelen van het concentratiekamp vast op film.
Het grootste en meest beladen oorlogsarchief is nu deels digitaal doorzoekbaar voor nabestaanden van daders én slachtoffers. In NOS De oorlog die nooit ophoudt volgen we een aantal mensen die het archief induiken op zoek naar wat er in de oorlog was gebeurd.
Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog stuitten vier militairen van de Wehrmacht in een boerderij bij het Achterhoekse natuurgebied het Rademakersbroek toevallig op een wapenopslag van verzetsgroep De Bark. In de paniek die daarna ontstond, zag het verzet geen andere optie dan de Duitsers te doden.
De derde generatie kleinkinderen van oorlogsslachtoffers gaan op zoek naar antwoorden op vragen over het oorlogsverleden van hun grootouders. Ze ontmoeten ooggetuigen en historici, maar ook kleinkinderen van de bezetter.
Persoonlijke Verhalen en Generatie Trauma's
De impact van oorlogstrauma’s kan generaties lang doorwerken. Om dit bespreekbaar te maken, slaan organisaties de handen ineen met War Child. In Oorlog is erfelijk vertellen onder anderen Adriaan van Dis, Kefah Allush en Meral Polat over de impact van oorlog op hun leven.
Hanneke Groenteman praat in een driedelige serie met ouders en kinderen over de invloed van oorlog en geweld op meerdere generaties in een gezin. In de eerste aflevering spreekt Hanneke met zanger en songwriter Boudewijn de Groot, die geboren is in een jappenkamp. Zijn vader overleefde het kamp, maar zijn moeder overleed in het laatste oorlogsjaar.
Kinderen en kleinkinderen vertellen in Recht op tranen aangrijpende Molukse oorlogsverhalen van hun (groot)ouders.
Na de Tweede Wereldoorlog zwegen veel Nederlanders jarenlang over hun ervaringen tijdens de Japanse bezetting van Nederlands-Indië, mede door onbegrip en onwetendheid. Dit komt naar voren in de context van uitspraken als: “Jullie hadden in elk geval lekker weer in het kamp, terwijl wij hier met de barre hongerwinter zaten.”
De opa van Sunny Bergman was een nazi. Hij verkrachtte haar oma en keek niet om naar zijn zoon Richard, Sunny’s vader. Bergman vraagt zich af hoe het nou precies zat met die opa en welke invloed haar familiegeschiedenis op haar eigen leven heeft gehad.
Eind jaren '60 viel Alexander als een blok voor de zelfverzekerde, vrijgevochten Ellen. Wanneer zij na een liefdesnacht ontdekt dat Alexanders vader, Frans Münninghoff, tijdens de oorlog een SS’er was, verdwijnt zij uit zijn leven. Ze keert een maand later terug, zwanger. Om samen een toekomst op te bouwen, moet hij eerst de confrontatie aangaan met zijn verdrongen en bewogen familieverleden.
Radio-dj Eddy Keur vroeg aan een jonge luisteraar wie het dagboek van Anne Frank had geschreven. Het antwoord luidde: Annie M.G. Schmidt. Dit illustreert hoe kennis over de oorlog soms vervaagd of onjuist kan zijn.
In 1943 werd de moeder van schrijver Maurits de Bruijn afgegeven bij de buren, terwijl haar ouders en twee zusjes op transport moesten naar Sobibór. Moeder Rebecca groeide op als Sonja, haar familie keerde nooit meer terug.
De Werkelijkheid van Oorlog en Gevangenschap
In Oorlogsalbums volgt een team van experts een missie om fotoalbums van onbekende soldaten uit de Tweede Wereldoorlog te herenigen met nabestaanden. Met de foto’s uit het album als enige bewijsstuk proberen de teamleden als historische detectives de identiteit van een Amerikaanse en een Duitse soldaat te achterhalen.
Marianne erft het fotoarchief van haar opa, een Amerikaans legerfotograaf. Dit archief kan leiden tot nieuwe inzichten in het oorlogsverleden.
In een bruine kroeg in Maastricht hangt, tussen de foto’s van de stamgasten, het portret van Oom Matje, de oudoom van journalist Mijke van Wijk. Hij blijkt een veroordeeld Waffen-SS’er en ze vindt zijn rechtbankdossier. De vraag wie oom Matje werkelijk was - een meedogenloze SS’er of iemand die zijn positie gebruikte om Joden te redden - wordt onderzocht.
Ravensbrück is een van de minder bekende concentratiekampen van de nazi’s. Het werd een vrouwenkamp genoemd, omdat er voornamelijk vrouwen gevangen werden gehouden (ruim 120.000 tegen zo’n 20.000 mannen). De gevangenen kwamen uit tientallen landen en het ging vooral om verzetsstrijders en politieke gevangenen, maar ook om onder anderen Jehova’s en zogeheten asocialen.
Een Nederlands meisje van 22 dat kampbewaakster wordt in Auschwitz, en niet de enige was. Wat hebben deze vrouwen gedaan, wat vertelden ze hun kinderen en hoe kijken de slachtoffers van nu naar de daders van toen? Tijdens de Tweede Wereldoorlog sloten 25.000 Nederlanders zich aan bij de Waffen SS. Daarvan werden er 24 bewaker van vernietigingskamp Auschwitz, waaronder negen vrouwen. Wie waren die vrouwen?
Op een avond in juni 1944 klonken in Kamp Westerbork de eerste klanken van de opera Ludmilla, geschreven en gecomponeerd door Joodse gevangenen. Het stuk was een oproep tot onderduik en een daad van verzet tegen de nazi's en kampcommandant Gemmeker, die op de avond van de première op de eerste rij zaten. Direct nadat het stuk was opgevoerd, werden de Joodse bedenkers van Ludmilla op de trein naar de gaskamers gezet.
Jacob Menko opende voor de oorlog vier warenhuizen. Na de oorlog zijn de winkels en Jacob verdwenen. Hij is vermoord, samen met zijn vrouw en twee kinderen. Eén dochter, Emmy, overleeft de oorlog. Zij heeft nog steeds geen idee wat er met de winkels van haar vader is gebeurd. Haar kleindochter, Rose Heijnen, achterhaalt in de podcast Verdwenen winkels welke duistere deals er in de oorlogsjaren gesloten werden.
Specifieke Gebeurtenissen en Locaties
In De middag van '44 neemt Kefah Allush de kijker mee in de spannende en dramatische uren tijdens en vlak na het bombardement op Nijmegen op 22 februari 1944. Op verschillende historische locaties in Nijmegen brengt Kefah Allush dit ‘vergeten’ bombardement tot leven.
Het is 22 februari 1944. Nederland is bijna vier jaar in oorlog, en niets wijst erop dat de bevrijding nabij is. In Nijmegen proberen ze er ondanks de Duitse bezetting het beste van te maken. Maar dan vallen er midden op de dag bommen op de binnenstad. "Het geluid was angstaanjagend," vertelt Theo van Meurs (93). "We wisten dat we als de bliksem naar de schuilkelder moesten. Dat lukte. Toen het sein ‘veilig’ werd gegeven, renden we snel weer naar buiten, de straten op. Ik herinner me nog hoe we daar stonden, ik en mijn vrienden, kijkend naar de lucht."
Dit jaar is het 80 jaar geleden dat de geallieerden op de stranden van Normandië landden. In D-Day: The unheard tapes wordt het verhaal van de grootste zee-invasie uit de geschiedenis verteld.
Stap in de tijdmachine, de professor stuurt je naar Anne Frank om met haar te kunnen praten. Zij ontvangt je in Het Achterhuis, de geheime schuilplek in Amsterdam waar ze ondergedoken zat tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Stel, Anne had geen dagboek, maar een videocamera. Met behulp van die camera legt ze haar leven vast in een videodagboek. Anne filmt zichzelf en de gebeurtenissen in het Achterhuis, kijkt terug op de tijd voor de onderduik, vertelt over de oorlog en deelt haar diepste gedachten en gevoelens.
Dit orthodoxchristelijke dorp in de buurt van Staphorst was tijdens de oorlog zelfvoorzienend en daardoor ook grotendeels geïsoleerd van de buitenwereld. De laatste ooggetuigen van de oorlog, de kinderen van toen, zijn nu allen hoogbejaard.
NPO Programma's en Documentaires
Op NPO Start zijn diverse documentaires en series te bekijken die de Tweede Wereldoorlog belichten. Van de herbouw van Joodse buurten tot de verhalen van onbekende soldaten.
Op NPO Luister zijn podcasts te vinden die dieper ingaan op specifieke thema's, zoals de Februaristaking en de verhalen van kinderen in kamp Westerbork.
NPO Kennis biedt achtergronden en uitleg over belangrijke aspecten van de oorlog, zoals de Holocaust en de machtsgreep van Hitler.
MAX Vandaag selecteert, onder het motto ‘opdat wij niet vergeten’, oorlogsverhalen verteld in bijzondere artikelen, columns, documentaires en series. Verhalen uit de Tweede Wereldoorlog tot de vredesmissies uit de zeer recente geschiedenis.
Andere Tijden belicht hoe de Tweede Wereldoorlog, meer dan 80 jaar geleden, nog steeds vragen oproept over de Holocaust, het verzet en het dagelijks leven tijdens de oorlog.
Pointer zoomt in op het verdwenen Joodse erfgoed, een bladzijde uit onze geschiedenis die veel mensen nog niet kennen.
Vanaf 30 april publiceert Op zoek naar - de podcastserie van Adres Onbekend - 5 afleveringen met het thema Oorlog. Zoals het verhaal over de vondeling in de kinderwagen en mevrouw De Boer, die in de hongerwinter in de rij staat voor melk en uiteindelijk met melk én een baby genaamd Joke naar huis gaat.
NPO Doc presenteert documentaires over de oorlog, zoals de impact van oorlogstrauma's en de strijd voor onze vrijheid.