Teletekst is een inmiddels wat verouderd medium dat ooit een belangrijke rol speelde in de verspreiding van informatie via televisie. De BBC begon als eerste met experimenteren in 1974. De teksten met informatie worden met de normale televisie-uitzending meegestuurd in de beeldlijnen die buiten het normale beeld vallen. Dit signaal wordt door een ingebouwde decoder in de televisie uit het ontvangstsignaal gefilterd, waarna de gebruiker de gewenste informatie met de afstandsbediening kan opzoeken en op het beeldscherm getoond wordt.
In België begon Teletekst in 1980, maar het systeem is daar definitief beëindigd per einde 2016. In Nederland ging Teletekst eveneens in 1980 van start. Op NPO 1, NPO 2 en NPO 3 verzorgt de NOS de teletekstpagina's, evenals op de internetpagina van de NOS. De meeste commerciële televisiezenders zijn inmiddels gestopt met het aanbieden van een teletekstservice. Op 1 april 2017 stopte RTL Nederland met RTL Text, en op 1 januari 2018 volgden SBS6, Veronica en Net5 met hun teletekstdienst. De ondertiteling op pagina 888 blijft echter behouden.
De technische werking van Teletekst
Teletekst is een oproepbare informatiebron via de televisie. Het teletekstsignaal wordt met de normale televisie-uitzending meegestuurd in de beeldlijnen die buiten het normale beeld vallen. Bij slecht afgestelde televisietoestellen is dit weleens te zien als steeds veranderende zwarte en witte puntjes aan de boven- of onderkant van het beeld. Dit signaal wordt door een ingebouwde decoder uit het ontvangstsignaal gefilterd, waarna de gebruiker de gewenste informatie met de afstandsbediening kan opzoeken.
De oorsprong en ontwikkeling van Teletekst
Teletekst is speciaal ontwikkeld voor het ondertitelen van televisieprogramma's voor doven en slechthorenden. De Britse omroep BBC heeft dit in korte tijd weten te ontwikkelen. Binnen twee jaar na de aankondiging in 1972 waren de eerste proefuitzendingen met ondertiteling een feit (1973-1974). De BBC is in Europa nog steeds koploper bij de ondertiteling van televisieprogramma's voor doven. In 1974 ging de BBC als eerste van start met teletekst onder de naam Ceefax, wat een verbastering is van het Engelse "see facts".
Het nummer van een teletekstpagina begint nooit met 0 of 9. Er zijn slechts drie bits beschikbaar voor het eerste cijfer van het paginanummer, wat acht mogelijkheden biedt. Veel televisietoestellen staan wel toe dat de gebruiker een 0 of 9 als eerste cijfer opgeeft, maar dit wordt dan als identiek beschouwd met respectievelijk 8 en 1. Dus zijn pagina 045 en pagina 845 dezelfde pagina, evenals pagina 167 en 967. Voor de laatste twee cijfers zijn er, vanwege het binaire systeem, per cijfer vier bits beschikbaar. Dit geeft zestien mogelijkheden per cijfer, terwijl er maar tien nodig zijn.
In 2000 werd een nieuwe grafische standaard voor teletekst op de Europese markt geïntroduceerd: Level 2,5, ook wel HiText genoemd. Met Level 2,5 is het mogelijk om een achtergrondkleur te gebruiken op teletekstpagina's, en zijn plaatjes in grotere en fijnere resoluties mogelijk. De effecten zijn alleen zichtbaar indien de televisie een speciale chip hiervoor heeft. Deze ‘Level 2.5’-standaard wordt maar door weinig Europese tv-stations gebruikt; alleen de ZDF gebruikt deze als achtergrondkleur en het logo op de indexpagina, de NOS gebruikte het in het verleden als achtergrondkleur. Een nadeel van Level 2,5 is dat deze vertraagd wordt weergegeven na het opstarten van teletekst, omdat er extra data uit het Teletekstsignaal geladen moet worden.
Teletekst in Nederland en België
De BRT (VRT) bood teletekst aan van 8 mei 1980 tot 1 juni 2016, waarna het systeem definitief is beëindigd per einde 2016. De ondertiteling van programma's op de 888-pagina blijft behouden. Na het gradueel afbouwen van de informatie die via teletekst werd aangeboden (zoals duivensport, beurscommentaar, vliegtuiglandingen) en door het minder frequent actualiseren van de aangeboden informatie, daalde het aantal gebruikers van teletekst. In 2005 bekeken dagelijks 800.000 mensen de teletekstpagina's van de VRT. In 2009 waren dit nog slechts 599.388 mensen per dag en in 2013 werd het cijfer van 2009 verder gehalveerd tot ongeveer 295.381 Vlamingen per dag.
Het woord "teletekst" is een geregistreerd handelsmerk van de NOS. De Nederlandse versie van teletekst ging op 1 april 1980 onder beheer van de NOS officieel van start. Hoewel teletekst is ontwikkeld voor het ondertitelen van televisieprogramma's, is het ondertitelen voor doven pas later op gang gekomen. Doven zijn de discussie over ondertiteling met de overheid en NOS gestart lang voordat er in Nederland sprake was van teletekst. De NOS zag eerst niet veel in het concept en hield het voor technisch niet uitvoerbaar. Pas in 1976 lieten twee Nederlandse omroepmedewerkers zich in Londen voorlichten door de BBC. Op 4 februari 1977 werd het systeem tijdens een besloten bijeenkomst voorgelegd aan leden van de Tweede Kamer en afvaardigingen van ministeries en bedrijven. Toen het systeem in 1980 'live' ging, waren bij de NOS 700 mensen bekend die Teletekst op hun (dure) televisietoestel konden ontvangen.
Op NPO 1, NPO 2 en NPO 3 verzorgt de NOS de teletekstpagina's, evenals op de internetpagina van de NOS. Ook verzorgt de NOS teletekstpagina's bij de digitale kanalen NPO Politiek en NPO Nieuws. De meeste commerciële televisiezenders zijn gestopt met het aanbieden van een teletekstservice. Op 1 april 2017 stopte RTL Nederland met RTL Text. Op 1 januari 2018 stopten SBS6, Veronica en Net5 met hun teletekstdienst. De ondertitelingen op 888 en 889 zijn nog beschikbaar. In september 2024 werd aangekondigd dat Teletekstpagina 722 met berichten en stremmingen voor de binnenvaart in het buitenland per 1 januari 2025 wordt opgeheven.
De rol van Teletekst voor doven en slechthorenden
De ondertitelredactie die verantwoordelijk is voor pagina 888 is sinds 2003 een aparte redactie en valt onder de Publieke Omroep. Sinds 2010 is NOS Teletekst ook beschikbaar als app voor mobiele smartphones en tablets. Aanvankelijk was de app ook beschikbaar voor het in de zomer van 2013 gestopte Symbian; verder is de app beschikbaar voor Apple-, Android- en Windows 10 Mobile-toestellen.
De NOS was niet de enige partij die inzag dat teletekst een gouden toekomst voor zich had. In de jaren '70 kon de NOS voorkomen dat de kranten het medium zouden overnemen. Begin jaren '80 eisten verschillende publieke omroepen de zeggenschap op en toen de NOS dat pleidooi had beslecht, moest de omroep voorkomen dat het ANP de berichten ging schrijven. Deze gevechten om het medium werden op zeer hoog politiek niveau gestreden. Wel kregen de omroepen eigen pagina's die ze prompt gingen vullen met eigen nieuws - vaak hetzelfde als al op de 101 stond. Ook het ANP kreeg dankzij CDA-Kamerlid Piet van der Sanden deels wat het wilde: zeggenschap over het nieuws. Een door de NOS betaalde redactie ging op 1 juli 1988 van start. Dankzij de Mediawet in 1988 kon de NOS op 31 december 1994 het maken van nieuwsberichten weer volledig in eigen hand nemen. Sindsdien zijn het nieuws en sportnieuws weer volledig in handen van Teletekst. In 2003 werd de redactie onder hoofdredacteur Gio Lippens enkele jaren samengevoegd met de internetredactie van de NOS, maar sinds december 2004 is het geïntegreerd met de redactie van NOS-Radionieuws. Eind 2005 vallen alle nieuwsafdelingen van de NOS onder één hoofdredactie.
Zo gingen verslaggevers te werk tijdens de NAVO-top
Veelgestelde vragen en informatie
Heeft u een vraag of opmerking over een van onze programma's, NOS.nl, onze apps of NOS Teletekst? En staat het antwoord niet in de rubriek Veelgestelde vragen? Dan kunt u gebruikmaken van het vragenformulier. U ontvangt een ontvangstbevestiging.
In de jongste update van de Teletekst-app voor iPhone en iPad zijn de problemen met het lettertype opgelost. Mensen met een heel goed gehoor horen heel af en toe een hoge pieptoon in de NOS Journaals. Dat wordt veroorzaakt door de ventilatoren van alle tv-schermen die in de studio staan. We ontwikkelen bij NOS onze digitale producten continu door. In het geval van Windows Phone heeft Microsoft aangekondigd te stoppen met de doorontwikkeling van Windows Phone.
De NOS is gestopt met het maken van ‘NOS Nieuws in 60 seconden’. Uit een inventarisatie is gebleken dat de populariteit, de interesse van het publiek en het gebruik van de nieuwsminuut het afgelopen jaar sterk is afgenomen. Omdat we zoveel mogelijk mensen in Nederland willen informeren over nieuws, sport en (inter)nationale evenementen, promoten we producties die we met extra zorg en aandacht hebben gemaakt, bijvoorbeeld met extra research of in een speciale vorm.
De televisieprogramma's van de publieke omroep worden door de NPO ondertiteld voor doven en slechthorenden. Deze ondertiteling kunt u aanzetten via de teletekstpagina 888. De meeste live programma's worden gewoon zonder vertraging ondertiteld. Dat betekent dat één persoon luistert naar wat gezegd wordt op tv, het gesprokene door middel van spraakherkenningssoftware vertolkt in een titel, eventueel fouten corrigeert en vervolgens de titel in beeld brengt. Live ondertiteling die op deze manier gemaakt wordt, loopt dus altijd een beetje achter. Deze ondertiteling is ook nooit helemaal letterlijk. Een beperkt aantal live programma's wordt ten behoeve van de ondertiteling voor doven en slechthorenden, met één minuut vertraging uitgezonden. Dan werkt het als volgt: Een redacteur luistert naar de spreker en tolkt simultaan mee, zonder te letten op eventuele fouten die in de titels komen. Een tweede redacteur corrigeert de eventuele fouten in het computerscherm. Deze twee redacteurs zitten naast elkaar in één ruimte. De derde redacteur (in een andere ruimte) brengt de titels tijdens de uitzending op tv in beeld. Op deze manier kunnen we ondertiteling maken die veel completer is, bijna letterlijk de sprekers volgt.
De Nederlandse TT888-ondertiteling verschijnt niet automatisch in beeld maar moet ingeschakeld worden. Kijk je televisie zonder een mediabox of speciale ontvanger van een zenderaanbieder? Zet dan eerst Teletekst aan en druk 3x 8 voor pagina 888. Zet eerst Teletekst aan via de Text-knop op de afstandbediening van je mediabox of ontvanger en druk 3x op 8; of ga via de Menu-knop op de afstandbediening van je mediabox naar het tandwielsymbool van Instellingen en zet daar de ondertiteling aan (hier kun je de ondertiteling ook weer uitzetten). De precieze stappen hangen af van de box die je hebt en bij welke zenderaanbieder je abonnee bent. Ook online is het mogelijk gebruik te maken van ondertiteling. Op npostart.nl kun je klikken op het tandwiel-icoon rechts onderin de playerbalk. In de NPO-app op Apple TV werkt het net even anders: met de afstandsbediening kun je, tijdens het kijken van een uitzending, het instellingenveld openen door naar beneden te vegen.