In het weekend van de wereldwijde VN Dag van de Vrede, 21 september, gaat voor het eerst in Den Haag het jaarlijkse evenement Just Peace van start. Het ‘Vredesweekend’, van 19 september tot 21 september, zal onder andere met muziek, debatten en tentoonstellingen gevierd worden. Dit inspireerde Muziekweb tot een pacifistische playlist vol artiesten die zich tegen de oorlog keren.
Een verzameling nummers zonder helden of glorie, maar waarin alleen het nutteloze en absurde van oorlog wordt bezongen. Op 4 mei herdenken wij de doden van de Tweede Wereldoorlog en een dag later vieren we een vrij land te zijn sinds 5 mei 1945. Decennia van vrijheid betekenen niet dat Nederland niet betrokken is geweest bij de conflicten die, zelfs na twee gruwelijke wereldoorlogen, altijd wel ergens in de wereld bleven tieren om te worden beslecht met strijdgeweld.
De kracht van anti-oorlogsliederen
De anti-oorlogsboodschap wordt krachtig overgebracht door diverse artiesten, die de zinloosheid en het persoonlijke leed van oorlog belichten. Van de directe oproep "War, what is it good for, absolutely nothing!" tot de vertwijfeling over persoonlijk leed, rassenonlusten en de terugkeer van broers uit Vietnam, de muziek raakt diep.
Hieronder volgt een selectie van nummers die de nutteloosheid van oorlog bezingen:
War - Edwin Starr
We knallen deze playlist binnen met een nummer dat het motto ervan geheel onderschrijft: ‘War, what is it good for? Absolutely nothing!’. Het werd geschreven door Motown-kopstukken Norman Whitfield en Barence Stern als een protest tegen, met name de Vietnam Oorlog. The Temptations namen het eerst op, maar soulzanger Edwin Starr scoorde er in 1970 een grote hit mee.
Masters Of War - Bob Dylan
De anti-oorlog- en protestgeneratie van de jaren 60 kende als belangrijke spreekbuis de jonge Bob Dylan, met zijn Blowin’ In The Wind als massaal meegezongen vredeslied. Op zijn album The Freewheelin’ Bob Dylan (1962) staat naast Blowin’ In The Wind ook het veel grimmigere Masters Of War, geadresseerd aan de wereldleiders die vanachter hun bureaus een marionettenspel van oorlog voeren.
Ik Ben Soldaat - Wannes van de Velde
Oorlogen die uiteindelijk worden gevoerd door jonge mensen die elkaar treffen op het slagveld. Voetsoldaten die onder andere omstandigheden niets tegen elkaar zouden hebben, zo zingt de Belgische folkzanger Wannes van de Velde in dit lied waarin hij onvrijwillig militair moet worden.
Le Déserteur - Boris Vian
De dienstplichtige die werd opgeroepen om oorlog te voeren, besluit te weigeren in dit beroemde en veel vertaalde lied van de Franse schrijver, dichter en musicus Boris Vian. Het is geschreven als een hoogstpersoonlijke brief aan de president. Om zijn pacifisme en het zinloze van geweld te onderstrepen eindigt de schrijver zijn brief met de mededeling dat de politie gerust kan schieten als zij hem oppakken als deserteur, hij zal zelf ongewapend zijn.
I Ain’t Marching Anymore - Phil Ochs
Naast Blowin’ In The Wind is het veel directere I Ain’t Marching Anymore een belangrijke anti-oorlogshymne tijdens de protestmarsen van de jaren 60. De Amerikaanse folkzanger Phil Ochs hekelt hierin de rol van zijn land in menig oorlog onder het motto: ‘It's always the old to lead us to the wars. Always the young to fall’.
The Band Played Waltzing Mathilda - The Pogues
Er zijn veel boeken en gedichten die beschrijven hoe soldaten voor de rest van hun leven beschadigd en getraumatiseerd raken door hun oorlogservaringen. Ook dit schrijnende nummer van de Schots-Australische folkzanger Eric Bogle - hier uitgevoerd door de Iers-Britse folkband The Pogues - kent geen helden. Bij hun terugkeer in Australië van de bloederige Slag om Çanakkale (Eerste Wereldoorlog) kijken de mensen liever weg van het soldatenleger van ‘the legless, the armless, the blind, the insane’ dat op straat marcheert.
Goodnight Saigon - Billy Joel
Tot in details neemt de Amerikaanse singer-songwriter Billy Joel de luisteraar mee in het soldatenleven van een jongeman - van zijn training op Parris Island tot in het strijdgebied Vietnam. Er is verpozing (Playboy, muziek van The Doors), afgewisseld met strijd en horror. Joel neemt geen stelling voor of tegen oorlog of de oorlogspartijen, maar laat er in het eerste couplet al geen twijfel over bestaan wat het doet met de soldaten: ‘We met as soul mates on Parris Island. We left as inmates from an asylum’.
De soldaat heeft na de oorlog zijn jeugd voorgoed achter zich gelaten.
Soldaat Op De Foto - Klein Orkest
Met milde en empathische protestliederen weet Het Klein Orkest onder leiding van cabaretier en liedjesschrijver Harrie Jekkers de luisteraar altijd te raken. Zoals met hun bekende Koude Oorlog-lied Over De Muur. Ook in Soldaat Op De Foto toont Jekkers niets dan erbarmen voor de soldaat die ten strijde trok voor God en vaderland en nu dood in de modder ligt, met als wrange conclusie: ‘het was een ander die won’.
I Don't Want To Be A Hero - Johnny Hates Jazz
Het wonderlijk genaamde Johnny Hates Jazz is een typische mooie jongensband uit de jaren 80 in tradities van Duran Duran en Wet Wet Wet. De dansbare electropop van dit trio (later duo) uit London heeft meestal inhoudelijk weinig omhanden. Toch nemen zij stelling tegen oorlog en patriottisme in het opvallend felle I Don't Want To Be A Hero.
Why Can’t We Live Together - Lonnie Smith / Iggy Pop
Waarom trekken mensen ten strijde tegen mensen of why can’t we live together? Het zal altijd een even primaire als ingewikkelde vraag blijven. Zanger en toetsenist Timmy Thomas stelt deze keer op keer in zijn gelijknamige nummer. Het was in 1972 meteen een wereldhit en kwam daarna terecht op het repertoire van uiteenlopende artiesten als Sade, Steve Winwood en MC Hammer. De gelouterde Amerikaanse Jazzorganist Dr. Lonnie Smith nam het in 2021 op met zanger Iggy Pop en laat horen dat het nummer aan kracht en inhoud nog niets heeft ingeboet.
Cease Fire - Christina Aguilera
De Amerikaanse popzangeres Christina Aguilera bestrijdt oorlogsgeweld zoals het een sekssymbool betaamt: ‘Baby cease fire, fire, fire’. De oorlogsretoriek die zij gebruikt en de wijze waarop zij naar vrede verlangt zouden ook metaforisch voor een heftige liefde kunnen zijn. Zij pleit hoe dan ook voor directe wapenstilstand.
No Man Can Find The War - Tim Buckley
Openend met een bomexplosie, voedt de Amerikaanse singer-songwriter Tim Buckley de luisteraar met gruwelijke oorlogsbeelden en hoe we deze bekijken vanuit ons veilige thuisland. Het nummer uit 1967 doelt duidelijk op de Vietnamoorlog, het eerste conflict dat tot in details via film en televisie te volgen was. Het vergroot alleen maar de absurditeit van oorlog: niemand wil daar zijn.
Massacre - Thin Lizzy
Tegen het einde van deze playlist bezoeken we het slagveld zelf. De ijzige hardrockmars van de Ierse groep Thin Lizzy zet de sfeer terwijl zanger Phil Lynott verslag doet van een hectische en bloedige strijd. Zijn smartelijke conclusie echoot na: ‘If God is in heaven, how could this happen here? In his name we use the weapons for the massacre’.
Sag Mir Wo Die Blumen Sind - Marlene Dietrich
Na de strijd is er niets meer, alleen dood, verdriet en verwoest landschap. We eindigen de playlist met misschien wel het mooiste en meest ontroerende anti-oorlogslied. Het werd in 1955 geschreven door de Amerikaanse folkzanger Pete Seeger als Where Have All The Flowers Gone?. Anderen maakten er later coupletten bij. Wij kozen voor de Duitse vertaling, gezongen door Marlene Dietrich, die met haar gebroken stem een directe aanval op de onderbuik doet.
Historische context en muziek
De relatie tussen oorlog en muziek is complex en varieert per conflict en periode. Tijdens de Tweede Wereldoorlog speelde muziek een belangrijke rol, zowel ter ontspanning als ter motivatie. Artiesten als Vera Lynn zongen voor de geallieerde troepen, met liedjes als "We’ll Meet Again" die heimwee en verlangen naar huis opriepen.
Klassieke muziek werd ingezet voor nieuwsuitzendingen en kreeg zo een patriotistische of propagandistische betekenis. De herkenningstune van Radio Oranje, de zender van de Nederlandse regering in Ballingschap, bestond uit de eerste maten van Beethovens 5e symfonie, waarvan het ritmische verloop in morsetekens stond voor de V van Victory.
De bezetting voedde ook het verlangen naar onbereikbare oorden, wat leidde tot de snelle opkomst van het swingende Hawaïaanse repertoire, mede door het verbod op jazzmuziek. Liedjes die verwezen naar betere tijden, zoals ‘eens zal de Betuwe in bloei weer staan’, bleven populair tijdens de bevrijding.
De rol van Tin Pan Alley en het American Songbook
Verzamelnaam voor de Engelse en Amerikaanse amusementsmuziek uit de eerste helft van de twintigste eeuw. Deze muziek geldt als de voorloper van de popmuziek en werd geschreven voor een breed publiek. Commerciële motieven zijn minstens zo belangrijk als de artistieke. Broodschrijvers leveren op bestelling tekst en muziek aan. De kantoren waar de succesnummers ontstaan, zoals Tin Pan Alley (van 1900 tot 1930) en de Brill Building (jaren vijftig en zestig), krijgen een mythische status als hitfabrieken.
Beroemde componisten zijn Burt Bacharach, en duo’s als Leiber & Stoller en Greenwich & Barry. Ze schrijven voor all-round podiumartiesten die konden zingen, dansen en acteren en vaak optraden in één van de vele theaters op Broadway. Plaatopnames zijn tot in de jaren veertig een bijzaak. Met de opkomst van popmuziek neemt de populariteit van de vocale muziek af. Toch blijft het American Songbook, een verzameling klassieke Amerikaanse liedjes, menig soul- en popzanger intrigeren.
Belangrijke figuren in het American Songbook:
- Alton Glenn Miller (1904-1944): Amerikaanse jazztrombonist, bigbandleider en arrangeur.
- Irving Berlin (1888-1989): Geboren als Israel Baline in tsaristisch Rusland, schreef klassieke songs als "Alexander’s Ragtime Band", "God Bless America" en "White Christmas".
- George Formby (1904-1961): Engelse komiek, bekend van zijn films en muziek in de jaren dertig en veertig.
- Vera Lynn (1917-2020): Bijgenaamd "The Forces’ Sweetheart", zong onvermoeibaar voor geallieerde troepen tijdens de Tweede Wereldoorlog.
- Guy Lombardo (1902-1977): Canadees-Amerikaanse violist en bigbandleider, bekend om zijn toegankelijke dansmuziek.
- The Andrews Sisters: Amerikaans trio van zussen die tijdens de Tweede Wereldoorlog veel voor de troepen speelden.
- Benjamin David (Benny) Goodman (1909-1986): Bijgenaamd "The King of Swing", een beroemd Amerikaans jazzmusicus en klarinettist.
- Nathaniel Adams Coles (Nat "King" Cole) (1919-1965): Amerikaanse jazzzanger, pianist en songwriter, beschouwd als een van de beste vocale jazz- en balladvertolkers.
- Doris Mary Ann Kappelhoff (Doris Day) (geb. 1924): Amerikaanse zangeres, actrice en dierenactiviste, bekend om haar rollen in musicals en romantische komedies.
- Harry 'Bing' Crosby (1903-1977): Bekend van de kersthit "White Christmas", vernieuwer van de vocale stijl ('croonen').
- Louis Charles Auguste Claude (Charles) Trenet (1913-2001): Franse zanger, componist en acteur, bekend van wereldhits als "Douce France" en "La mer".
- Marlene Dietrich (1901-1992): Duitse zangeres en actrice, bekend van haar oorlogslied "Lili Marleen".
- Edith Piaf (1915-1963): Franse zangeres, bekend van hits als "La Vie En Rose" en "Non, Je Ne Regrette Rien".
- Dame Ethel Mary Smyth (1858-1944): Engelse componiste, dirigent, schrijfster en leider van de Suffragettesbeweging.
Specifieke nummers en hun betekenis
- The Doors - The Unknown Soldier: Gaat over de oorlog in Vietnam en de onverschilligheid waarmee Amerikaanse media verslag doen van de oorlog.
- Orchestral Manoeuvres In The Dark (OMD) - Enola Gay: Over het bombardement op Hiroshima en de atoombom "Little Boy".
- Black Sabbath - War Pigs: Een protest tegen oorlog, met de tekst "Generals gathered in the masses / Just like witches at black masses".
- Kate Bush - (geen titel genoemd, maar verwijzing naar een anti-oorlogsnummer): Vertelt het verhaal vanuit het perspectief van een moeder wiens zoon naar de oorlog is gestuurd.
- U2 - Walk On (akoestische versie met Antytila): Een aangepaste versie van het nummer om steun te bieden aan mensen in Oekraïne.
Muziek tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog
Het is lastig voor te stellen wat de concrete oorlogsomstandigheden en het leven onder een buitenlandse bezettingsmacht nu zouden betekenen voor muzikale beleving en voorkeur. De Eerste Wereldoorlog ligt ver weg in het verleden en Nederland was niet direct betrokken bij oorlogshandelingen. Kunstenaars, schrijvers en muzikanten uit de omringende landen maakten soms de verschrikkingen van deze oorlog van nabij mee. Ravel schreef zijn pianoconcert voor de linkerhand voor een pianist, die zijn rechterhand had verloren in het strijdgewoel.
Henk van Gelder had een aantal jaren geleden al aandacht besteed aan een antwoord op de vraag “wat voor liedjes zong Nederland tijdens en na de Tweede Wereldoorlog”. De omstandigheden waaronder gemusiceerd werd, varieerden van noodgedwonen spelen in een kamp tot het collaborerend zingen van antigeallieerde en antisemitische teksten. Tussen deze extremen werd het naar ontspanning hunkerende publiek gesust met liedjes, waarin het optimisme de boventoon voerde.
De bezetting voedde waarschijnlijk ook het verlangen naar onbereikbare oorden. De snelle opkomst van het swingende Hawaïaanse repertoire werd ook ingegeven door het verbod op jazz muziek. Liedjes, die verwezen naar betere tijden zoals ‘eens zal de Betuwe in bloei weer staan’ en ‘als op het Leidseplein de lichtjes weer eens branden gaan’ waren ook in de bevrijdingstijd nog zeer populair. De bevrijding gaf een enorme impuls aan de populariteit van Engels/Amerikaanse muziek, ten koste van het Nederlandse lied.
De positie van de Nederlandse muzikant gedurende de oorlog werd voor een groot deel bepaald door het al dan niet lid zijn van de Kultuurkamer. Zonder dat lidmaatschap mocht hij niet in het openbaar optreden. Veel muzikanten waren van Joodse afkomst. Ik hoef niet uit de doeken te doen wat het lot van menig Joods muzikant in de oorlogsjaren is geweest.
Aan geallieerde zijde, bij de Amerikanen en Engelsen stond de muziek in het teken van swing, verdriet, geluk en patriotisme. En songs als “We’ll meet again” (zie Vera Lynn hierboven zingen voor de piloten van de Royal Air Force) appelleerden aan gevoelens van heimwee, gemis, verlangen in een tijd waar mannen massaal langdurig van huis waren om te vechten. Dat veroorzaakte hier weer een liedje als “Trees heeft een Canadees”. Het van oorsprong Duitse soldatenlied Lilly Marleen was zowel populair bij Duitse als geallieerde soldaten.