Het wereldberoemde schilderij 'Het Lam Gods', voltooid rond 1432 door de gebroeders Van Eyck, blijft ook bijna 600 jaar na zijn creatie de verbeelding prikkelen. Dit meesterwerk, bestaande uit twaalf panelen met Bijbelse figuren en religieuze taferelen, is niet alleen een hoogtepunt in de kunstgeschiedenis, maar ook het onderwerp van onopgeloste mysteries, zoals de diefstal van een van zijn panelen. De nieuwe VRT-reeks 'Mysteriejagers', gepresenteerd door kunstliefhebber Thomas Vanderveken, duikt in de rijke en turbulente geschiedenis van dit iconische werk.
De Betekenis en Symboliek van 'Het Lam Gods'
Thomas Vanderveken, die al van jongs af gefascineerd is door 'Het Lam Gods' - mede door de rol van zijn vader in een Panorama-reconstructie over de vermoedelijke afperser Arsène Goedertier - benadrukt de diepe betekenis die in het schilderij schuilt. Hij deelt zijn ervaringen na bezoeken aan de grootste musea ter wereld, zoals het Louvre en het Metropolitan Museum of Art, en stelt dat 'Het Lam Gods' een ongekend aantal symbolen bevat. Een van de meest bediscussieerde elementen is de identiteit van de figuur bovenaan het schilderij: is het Jezus Christus of God zelf? Vanderveken neigt naar de interpretatie dat het Jezus Christus betreft, een discussie die uren kan duren vanwege de vele symbolische aanwijzingen.
De ouderdom van het kunstwerk, uit 1432, maakt het tot een ware 'oerknal' in de schilderkunst. Vóór die tijd kenmerkte schilderkunst zich voornamelijk door platte figuren op gouden achtergronden, geschilderd met eigeelverf. Wat 'Het Lam Gods' bijzonder maakt, is het ongelooflijke detailniveau, zelfs in de hoogste delen van het retabel. Deze taferelen zijn met een uitzonderlijk oog voor detail geschilderd, zo nauwkeurig dat ze met een loep bekeken zouden kunnen worden, ondanks dat deze details vanaf de begane grond niet zichtbaar zijn. Dit niveau van perfectie was volgens Vanderveken te danken aan het feit dat het werk niet primair voor de menselijke kijker, maar voor God zelf was gemaakt.
Een Geschiedenis Vol Conflicten en Bescherming
De geschiedenis van 'Het Lam Gods' is bezaaid met gebeurtenissen die het meesterwerk niet altijd met het nodige respect hebben behandeld. In 1894 zaagden de Duitsers veel van de panelen doormidden om zowel de voor- als achterkant te kunnen tentoonstellen. Later eiste een anonieme afperser, die zijn brieven ondertekende met de initialen D. U. A., geld voor de panelen. Het paneel 'Johannes de Doper' werd uiteindelijk terugbezorgd via een kluisje op het station van Brussel-Noord.
Ondanks deze beproevingen waren er door de eeuwen heen altijd mensen die het belang van het werk inzagen en het beschermden. Er werden talloze maatregelen genomen, zoals het inkapselen achter dubbele muren of valse wanden, en het paneel werd zelfs eens door het oog van de Sint-Baafstoren getakeld. Deze drastische maatregelen waren nodig om het kostbare kunstwerk te verbergen en te beschermen.
Panorama: Agnus Dei, de Rechtvaardige Rechters (1994)
Het Mysterie van 'De Rechtvaardige Rechters'
Het meest prangende mysterie rond 'Het Lam Gods' is de verdwijning van het paneel 'De Rechtvaardige Rechters', de linkerbenedenhoek van het complete werk. Dit paneel werd in de nacht van 10 op 11 april 1934 samen met het paneel 'Johannes de Doper' gestolen uit de Sint-Baafskathedraal in Gent. Hoewel 'Johannes de Doper' relatief snel werd teruggevonden, bleef 'De Rechtvaardige Rechters' spoorloos. Dit incident staat ook wel bekend als de 'Stoutmoedige Diefstal'.
Bijna een eeuw na de diefstal heeft de justitie het dossier nog steeds niet afgesloten. In het najaar van 1934 bekende Arsène Goedertier uit Wetteren op zijn sterfbed dat hij iets met de verdwijning te maken had. Ondanks talloze tips en onderzoeken, waaronder recente huiszoekingen in Oost-Vlaanderen in oktober 2024, is het paneel tot op heden niet teruggevonden. Openbaar aanklager Caroline Dewitte benadrukt dat het dossier relevant blijft en dat geloofwaardige tips altijd worden onderzocht. Ze acht het onwaarschijnlijk dat het paneel vernietigd is en spreekt van een "sprankje hoop" dat het nog ergens bestaat, hoewel het onderzoek steeds lastiger wordt door de beperkte middelen en het verstrijken van de tijd.
Er circuleren diverse verhalen over het lot van 'De Rechtvaardige Rechters'. Eén theorie suggereert dat een vooraanstaande Gentse familie het paneel in handen zou hebben. Vanderveken merkt op dat er wel over deze families gesproken wordt, maar nooit met hen. Hij voegt toe dat de betrokken families zelf ook lijden onder deze situatie.
De Rol van 'Mysteriejagers'
In de reeks 'Mysteriejagers' onderzoekt Thomas Vanderveken samen met andere experts de gebeurtenissen rond de diefstal. Arnout Hauben schetst de historische context, Danira Boukhriss Terkessidis duikt in de wereld van true crime en gerechtelijke archieven, en kunsthistoricus Ludo Collin biedt zijn expertise. De reeks reconstrueert wat er in 1934 is gebeurd, hoe het kon gebeuren en belicht de eerste cruciale maanden na de diefstal. Ook de inspanningen van amateurspeurders door de afgelopen 90 jaar worden belicht.
De eerste aflevering, "Wat is er gebeurd?", onderzoekt de omstandigheden van de diefstal en de nasleep ervan. De tweede aflevering, "Wie heeft het gedaan?", focust op Arsène Goedertier en zijn mogelijke betrokkenheid. "Waar zijn de Rechtvaardige Rechters?", de derde aflevering, bevraagt de rol van Goedertier en verkent de vele theorieën over de locatie van het paneel, met aandacht voor de 13 afpersingsbrieven die het bisdom ontving. De vierde aflevering, "Bestaat het paneel nog?", kijkt naar de recente zoekacties en de theorieën van amateurspeurders zoals Kurt Impens, die suggereren dat het paneel mogelijk nooit echt gestolen is, maar weggehaald om losgeld te innen voor schuldaflossing. Antiquair en professor Jan De Maere deelt zijn overtuiging dat het paneel nog bestaat en mogelijk verstopt zit in of nabij de Sint-Baafskathedraal.
In 1941 werd het ontbrekende paneel vervangen door een kopie van schilder-restaurateur Jef Van der Veken. Om het onderscheid duidelijk te maken, gaf hij de toenmalige Belgische koning Leopold III een plaats in het koor van de Rechters op deze kopie. Het originele paneel 'De Rechtvaardige Rechters' blijft een van de grootste onopgeloste mysteries in de kunstwereld.