Neuropsychologisch onderzoek (NPO) is een essentiële methode om de oorzaken van bepaalde problemen in kaart te brengen. De resultaten van een dergelijk onderzoek bieden diepgaand inzicht in de relatie tussen de hersenfunctie en het gedrag, oftewel het algehele functioneren van een persoon.
De manier waarop de hersenen werken, bepaalt in grote mate welke taken in het dagelijks leven gemakkelijk of juist lastig zijn. Op school bijvoorbeeld, wordt er een aanzienlijk beroep gedaan op de zogenaamde cognitieve functies. Dit zijn alle functies die te maken hebben met denken, zoals geheugen, aandacht en concentratie, taal, waarneming, tempo van denken, probleemoplossend vermogen en flexibiliteit van denken.
Wat houdt Neuropsychologisch Onderzoek in?
Neuropsychologisch onderzoek brengt de cognitieve (verstandelijke) ontwikkeling van een kind in kaart. De psycholoog maakt hierbij gebruik van gespecialiseerde tests. De psycholoog observeert hierbij niet alleen de zwakke punten, maar ook de sterke punten die mogelijk kunnen compenseren voor de minder ontwikkelde gebieden.
Een NPO kan worden uitgevoerd bij kinderen in de leeftijd van 6 tot 16 jaar wanneer er vragen zijn over hun cognitief functioneren. Ook bij gedrags- en emotionele problemen kan een NPO zinvol zijn. Vaak wordt NPO uitgevoerd bij kinderen zonder een reeds vastgestelde diagnose. Tijdens een intakegesprek wordt beoordeeld of een testonderzoek relevant en nuttig kan zijn. Op basis van de specifieke klachten en de hulpvraag worden de te afnemen tests bepaald.
Voor een accurate interpretatie van de NPO-testresultaten is een recent intelligentieonderzoek een vereiste. Dit stelt ons in staat om gerichte adviezen te formuleren en te geven. Voor kinderen van 6-7 jaar mag het intelligentieonderzoek niet ouder zijn dan één jaar, terwijl voor kinderen vanaf 8 jaar een leeftijd van maximaal twee jaar wordt gehanteerd.
Indien een kind zich in een vergoede behandeltraject voor een ontwikkelingsprobleem bevindt en de behandelaar een neuropsychologisch onderzoek (NPO) noodzakelijk acht voor optimale behandeling binnen de specialistische GGZ, kan dit anders geregeld zijn. In andere situaties valt het neuropsychologisch onderzoek (NPO) onder de niet-vergoede producten. Dit betekent dat de gemeente, vanuit de Jeugdwet, geen vergoeding biedt voor het onderzoek, en ouder(s)/verzorger(s) de kosten zelf dienen te dragen.
Doel en Toepassing van NPO
Een neuropsychologisch onderzoek biedt de arts een gedetailleerder beeld van de functionaliteit van de verschillende hersenfuncties. Met dit onderzoek kan de arts de sterke en zwakkere kanten van de hersenen identificeren. Dit stelt de persoon uiteindelijk in staat te weten welke aspecten van hun hersenen extra aandacht of training behoeven.
Het neuropsychologisch onderzoek wordt uitgevoerd door een specialist, vaak in een ziekenhuisomgeving. Tijdens het onderzoek kan gevraagd worden om te lezen, te bekijken of te tekenen. Het is tevens van belang om de uitleg over het onderzoek goed te volgen. Het ziekenhuis kan ook verzoeken om een recent medicatieoverzicht mee te nemen, waarop alle gebruikte medicijnen staan vermeld.
Daarnaast is het aan te raden om iemand mee te nemen die de persoon goed kent en dagelijks ziet, zoals een partner, familielid of goede vriend. Deze persoon kan de specialist waardevolle informatie verschaffen over het dagelijks functioneren.
Het neuropsychologisch onderzoek bestaat uit een gesprek en is geen lichamelijk onderzoek. Soms worden van tevoren enkele vragenlijsten ingevuld. Het eerste deel van het gesprek, dat ongeveer 30 minuten duurt, vindt plaats tussen de specialist en de persoon zelf, samen met de begeleider. In het tweede deel stelt de specialist gerichte vragen om stap voor stap alle hersenfuncties te onderzoeken.
Na afloop van het neuropsychologisch onderzoek wordt een nieuwe afspraak ingepland. Tijdens deze afspraak zal een arts de resultaten van het onderzoek toelichten. Het is raadzaam om de naaste ook bij dit gesprek aanwezig te laten zijn, aangezien gezamenlijk informatie beter onthouden kan worden.
Wat kan een NPO vaststellen?
Een Neuropsychologisch Onderzoek (NPO) evalueert de functionaliteit van het brein en onderzoekt de relatie tussen de hersenwerking en het gedrag. Het kan tevens zaken als malingering (opzettelijk veinzen of overdrijven van klachten) vaststellen.
Een NPO wordt doorgaans uitgevoerd door een klinisch neuropsycholoog, een gespecialiseerde en BIG-geregistreerde professional met een uitgebreide opleiding. Dit onderzoek is van grote waarde wanneer een accurate inschatting van de cognitieve functies van een cliënt noodzakelijk is. De objectiviteit van het NPO is een significant voordeel, aangezien neuropsychologisch testmateriaal specifieke hersenfuncties nauwkeurig kan meten.
Een Neuropsychologisch Onderzoek (NPO) is zinvol wanneer de relatie tussen de werking van het brein en het gedrag gedetailleerd onderzocht moet worden. De grote meerwaarde van het NPO ligt in het feit dat het een objectief onderzoek is, waarbij specifieke hersenfuncties accuraat gemeten kunnen worden met behulp van neuropsychologisch testmateriaal.
Een neuropsychologisch onderzoek in een juridische context, zoals bij de Rechtbank of Centrale Raad van Beroep, wordt uitgevoerd op verzoek van de betreffende instantie. In overleg met de betrokken partijen wordt een deskundige klinisch neuropsycholoog (BIG-geregistreerd) aangewezen om het onderzoek te verrichten.
Het Belang van Betrouwbaarheid in Testafname
Om een zo betrouwbaar mogelijk beeld van het cognitief functioneren te verkrijgen, worden afbeeldingen van specifieke tests niet publiekelijk gedeeld. Dit om te voorkomen dat personen die binnenkort een NPO moeten ondergaan, onbedoeld voordeel halen uit voorkennis, wat de resultaten zou kunnen vertekenen.
Een neuropsychologisch onderzoek, afgekort NPO, kan verborgen schade aan het brein aan het licht brengen. Het onderzoekt psychologische verschijnselen en functies met een vermoedelijke neurologische achtergrond. Soms kan het de gevolgen van hersenletsel in kaart brengen die met een MRI- of CT-scan niet zichtbaar zijn. Dit kan niet alleen inzichtgevend zijn voor de behandelaar, maar ook voor de persoon zelf en diens naasten.
Het kan confronterend zijn wanneer taken die men vanzelfsprekend goed kon uitvoeren, ineens moeite kosten of niet meer lukken, bijvoorbeeld onder tijdsdruk. In die zin kan een NPO ook helpen bevestigen dat er inderdaad sprake is van hersenletsel, wat zowel voor de persoon als diens naasten waardevol kan zijn.
De Testprocedure
Tijdens het onderzoek worden de klachten in kaart gebracht door middel van een gesprek. Daarnaast worden er diverse tests en soms ook vragenlijsten afgenomen. De tests zijn vaak vergelijkbaar met puzzels en quizvragen.
Specifieke hersengebieden zijn verantwoordelijk voor specifieke functies, en daarvoor zijn specifieke tests en puzzels ontwikkeld. Voorbeelden hiervan zijn:
- Doolhoftest / Rood en witte blokjes: Hiermee wordt getest of iemand een specifiek patroon kan namaken met losse blokjes, wat inzicht geeft in het waarnemingsvermogen en het vermogen om gedachten om te zetten in handelingen.
- Plaatjes in logische volgorde zetten: Dit test het vermogen om oorzaak en gevolg te herkennen en een logisch verhaal te creëren uit losse afbeeldingen.
- Onvolledige tekening / Substitutie: Hierbij wordt onderzocht of iemand visuele informatie kan verwerken, zich kan concentreren en snel kan werken bij het koppelen van symbolen aan cijfers of geometrische vormen.
- Figuurleggen: Dit test het ruimtelijk waarnemingsvermogen en het doelgericht handelen door losse puzzelstukjes tot een figuur te vormen zonder voorbeeld.
- Gezichtsherkenning: Het herkennen van dezelfde persoon in een reeks afbeeldingen.
- Symbolen vergelijken: Het herkennen van een symbool in een reeks andere symbolen, wat de snelheid van visuele informatieverwerking en concentratie test.
Voor de ene persoon zijn bepaalde tests gemakkelijker dan voor de andere. Vragenlijsten helpen bij het in kaart brengen van klachten zoals angst of somberheid. Het is belangrijk te weten dat de betrouwbaarheid van de testresultaten kan afnemen als men vooraf de website heeft bekeken, wat nadelig kan zijn voor de geteste persoon.
Een neuropsychologisch onderzoek duurt gemiddeld drie uur, maar dit kan variëren. Indien de testpersoon minder belastbaar is, kan het onderzoek worden opgesplitst in twee sessies.
Testen van Specifieke Cognitieve Domeinen
De resultaten van het NPO worden verwerkt in een neuropsychologisch verslag. Een belangrijk aspect is dat een NPO onder optimale omstandigheden plaatsvindt, zonder afleidende factoren.
Een neuropsychologisch onderzoek kan een disharmonisch intelligentieprofiel aan het licht brengen, wat vaak voorkomt bij mensen met hersenletsel. Hoewel nieuwere versies van de Wechsler Adult Intelligence Scale (WAIS) deze specifieke testen niet meer gebruiken, wordt de cognitie nog steeds gemeten met een intelligentietest.
Tijdens het NPO worden diverse geheugentests afgenomen, waarbij soms onderscheid wordt gemaakt tussen visueel geheugen en geheugen voor woorden/zinnen. Er wordt gekeken naar begrip van sociale situaties, woordbegrippen, algemene principes, algemene kennis en de toepasbaarheid daarvan.
Een veelgebruikte test binnen een NPO is de Stroop kleurentest. Hierbij worden kleurwoorden in tegenstrijdige inktkleuren gepresenteerd (bijvoorbeeld het woord ROOD gedrukt met gele inkt). De opdracht is om de kleur van de inkt te benoemen, waarbij de neiging om het woord zelf te lezen, onderdrukt moet worden. Deze test evalueert de executieve functies, zoals plannen, initiatief nemen, geconcentreerd werken onder tijdsdruk, rationele beslissingen nemen en het vermijden van impulsief gedrag.
Er zijn meerdere tests binnen een NPO die deze functies beoordelen. De werking van een van de lagere cognitieve functies kan bepalend zijn voor het functioneren van de executieve functies. Zo kan iemand met aandachtsproblemen onderliggend moeite hebben met informatieverwerking en concentratie, zonder dat er per se sprake is van een stoornis in de aandacht zelf.
Prestatievaliditeitstesten (PVT)
Een prestatievaliditeitstest (PVT) is een neuropsychologische test die beoordeelt of iemand tijdens een cognitief onderzoek optimaal presteert of mogelijk onderpresteert. Onderpresteren kan diverse oorzaken hebben, variërend van bewuste keuze tot de gevolgen van hersenletsel. De totale testuitslag, in relatie tot de getroffen hersengebieden, is van waarde om dit te interpreteren.
Vergoeding en Soorten Onderzoeken
De vergoeding van een neuropsychologisch onderzoek kan variëren. Bijvoorbeeld, het Expertise Centrum Diagnostiek van Altrecht verricht NPO's voor de eerstelijnszorg met een verwijzing van de huisarts of medisch specialist, welke vergoed worden vanuit de basisverzekering.
Er kan onderscheid gemaakt worden tussen een cognitieve screening, een kort NPO en een uitgebreid NPO:
- Cognitieve screening / Montreal Cognitive Assessment (MoCA): Na een beroerte wordt in de (sub)acute fase (<4 weken) een uitgebreid NPO bij voorkeur niet uitgevoerd. Wel wordt aangeraden om elke patiënt te screenen middels de MoCA, een beknopt instrument voor het meten van cognitieve achteruitgang.
- Kort NPO: Ontwikkeld als tussenweg tussen screening en uitgebreid NPO. Het geeft een globale indruk van het cognitief functioneren en omvat een anamnese, heteroanamnese, observaties, testonderzoek (maximaal 45 minuten) en een rapportage met indicatiestelling. Dit onderzoek kan in alle fasen na een beroerte of ander hersenletsel worden afgenomen.
- Uitgebreid NPO: Biedt een diepgaandere analyse van de cognitieve stoornissen.
NPO in Bedrijfs- en Verzekeringsgeneeskunde
Binnen de bedrijfs- en verzekeringsgeneeskunde worden regelmatig verdiepende expertiseonderzoeken ingezet wanneer behoefte is aan een objectieve medische beoordeling die buiten het bereik van reguliere praktijken valt. Een neuropsychologisch onderzoek (NPO) kan hierin een cruciale rol spelen bij het beoordelen van cognitieve en psychische functies in relatie tot werk- en verzekeringsgerelateerde aangelegenheden.
Bij klachten in het cognitief functioneren kan een NPO uitkomst bieden, aangezien cognitieve stoornissen objectieve beperkingen kunnen veroorzaken die een grote impact hebben op het dagelijkse leven en werk.
Casusvoorbeelden en Testinstrumenten
Een voorbeeld betreft de heer X, een 50-jarige autoverkoper met cognitieve problemen en disfunctioneren op werk, gekenmerkt door vergeetachtigheid, traagheid in denken en moeite met het helder verwoorden van gedachtegangen. Bij toenemende complexiteit had hij problemen met het bedenken en uitvoeren van plannen, en ervaarde hij verwardheid.
De medische voorgeschiedenis omvatte (ontregelde) diabetes mellitus type 2 en hypertensie. Hoewel de klachten initieel werden geduid als gevolg van een TIA, bleven ze bestaan. Hersenonderzoek toonde uitgebreide vasculaire belasting en strategische infarcten.
Klinisch medisch specialisten en bedrijfs- en verzekeringsartsen verwijzen regelmatig voor een NPO. Bij de verwijzing is de relevante medische voorgeschiedenis, inclusief behandeltrajecten, beroep en werktaken, van belang voor de volledigheid van het NPO.
De neuropsycholoog beoordeelt de aard en ernst van de neurocognitieve klachten door middel van gevalideerde neuropsychologische testen, gecorrigeerd voor opleiding, leeftijd en geslacht. Om de betrouwbaarheid te waarborgen, worden ook validiteitstesten toegepast, zoals PVT's, die vaststellen of er sprake is van verminderde inzet.
Symptoomvaliditeitstesten (SVT's) worden gebruikt om te bepalen of er sprake is van overrapportage of aggravatie van klachten. De neuropsycholoog beoordeelt of testresultaten afwijken van de norm, passen bij de vermoedelijke oorzaak, en of er consistentie is tussen observaties, anamnese en testscores.
Het identificeren van specifieke cognitieve functiestoornissen en beïnvloedende factoren zoals vermoeidheid, pijn, stemming en angst is essentieel om het gevonden cognitieve beeld te begrijpen en de impact daarvan op het functioneren te bepalen.
De bevindingen van neuropsychologisch expertiseonderzoek worden onderbouwd door wetenschappelijke literatuur en praktijkrichtlijnen. Een integraal onderdeel is het vertalen van de bevindingen naar de werkomgeving, met concrete adviezen voor werknemer, werkgever en verwijzer.
Juridische Context versus Reguliere Zorg
Het is belangrijk het verschil te benadrukken tussen neuropsychologisch onderzoek in een juridische context en reguliere zorg. Expertiseonderzoek wordt doorgaans uitgevoerd in opdracht van twee partijen, zoals een slachtoffer en een verzekeraar, of door instanties als het UWV of een rechtbank.
Hoewel er veel gelijkenissen zijn, is het cruciaal om de kaders van het aangevraagde onderzoek te kennen, aangezien deze per casus verschillen.
Terugkomend op de casus van de heer X, omvatte het NPO dossieronderzoek, (hetero)anamnese, observaties en testonderzoek. Er werden cognitieve stoornissen vastgesteld binnen de domeinen taal, aandacht en uitvoerende functies, met trage informatieverwerking op de voorgrond. De prestaties op het gebied van geheugen, complexe visuele waarneming en constructieve vaardigheden waren wel passend bij zijn leeftijd en opleiding. Gezien de uitgebreide vasculaire schade aan de hersenen, wordt geen verbetering van het functioneren verwacht. Het is belangrijk rekening te houden met blijvende cognitieve problemen tijdens het re-integratietraject, aangezien deze vaak gepaard gaan met beperkte belastbaarheid en versnelde vermoeidheid.
Neuropsychologisch onderzoek biedt een holistische benadering voor het beoordelen van cognitieve klachten en het verstrekken van advies. Door een diepgaande analyse, onderbouwd door wetenschappelijke literatuur, kunnen concrete aanbevelingen worden gedaan om de werkomgeving te optimaliseren en de werknemer te ondersteunen bij het behouden van werkcapaciteit en welzijn. Het biedt duidelijkheid over de beperkingen en mogelijkheden van een individu en hoe dit vertaald kan worden naar de werkomgeving.
Hoe je de vaardigheden beheerst die je rijk maken (complete handleiding van 3 uur)
Onderzoek in Ziekenhuizen
Een neuropsychologisch onderzoek wordt uitgevoerd om te bepalen of klachten verband houden met een beschadiging of storing in de hersenen. Hersenbeschadigingen kunnen ontstaan door ongelukken, ziekten (infectie, tumor, dementie, bloeding) of aangeboren afwijkingen. Dit kan leiden tot functionele stoornissen zoals vergeetachtigheid, concentratiestoornissen, achteruitgang van intellectuele vermogens, slechte school- of werkprestaties, taal- of spraakmoeilijkheden en veranderingen in gedrag of persoonlijkheid.
De neuropsycholoog verstrekt informatie en advies over de aard van eventuele gestoorde functies en hoe hiermee om te gaan. Soms is het voldoende om te weten waardoor de klachten worden veroorzaakt. Met een gesprek en een serie tests wordt geprobeerd de aard van de problemen in kaart te brengen.
Een onderzoek kan bijvoorbeeld bestaan uit tests die de intelligentie, het geheugen, het concentratievermogen, het werktempo, de waarneming, taal en spraak, en het ruimtelijk inzicht onderzoeken. Soms worden ook vragenlijsten over klachten of persoonlijkheid ingevuld.
Een neuropsychologisch onderzoek kan uit één of twee sessies bestaan en 1,5 tot 3 uur per keer duren. De testresultaten worden uitgewerkt, waarna u op een later tijdstip de uitslag ontvangt. De neuropsycholoog bespreekt de resultaten met u en uw naasten (indien aanwezig). In dit gesprek krijgt u adviezen over mogelijke behandeling van de klachten.
De neuropsycholoog in het ziekenhuis beperkt zich meestal tot kortdurende behandeling. U heeft recht op inzage en/of een kopie van de rapportage van het onderzoek of de behandeling. Hiervoor kunt u contact opnemen met de neuropsycholoog of informatie bekijken via MijnPantein (inloggen met DigiD).
De neuropsycholoog en de psychodiagnostisch medewerker hebben een beroepsgeheim. De afdeling Medische Psychologie streeft naar optimale dienstverlening. Indien u onduidelijkheden of ontevredenheid ervaart, bespreek dit dan met de psycholoog. De neuropsycholoog volgt de gedragscode van het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP).
Indien u op het afgesproken tijdstip verhinderd bent, neem dan zo spoedig mogelijk contact op met de afdeling Medische Psychologie om een nieuwe afspraak te maken.