Inleiding: Televisie als Spiegel van Armoede
Iets insturen? SBS6 zond de afgelopen maanden iedere werkdag om acht uur ’s avonds de show Geld maakt gelukkig uit, waarin drie kandidaten die in financiële nood verkeren dingen naar de gunsten van het publiek. Eén voor één doen zij hun verhaal: ze hebben geld nodig voor medicijnen die niet meer door het ziekenfonds vergoed worden, ze moeten in huis verbouwingen verrichten voor hun gehandicapte kind, of ze hebben zich op wat voor manier dan ook in de schulden gestoken, die nu als een loden last op hun schouders drukken. Iedere kandidaat heeft een bepaald bedrag nodig, tussen de duizend en tienduizend euro.
Toen ik al zappend voor de eerste keer bij dit programma bleef hangen, dacht ik eerst dat het een parodie was, zoals BNN’s Grote Donorshow. Want evenals in die show, waarin een terminaal zieke vrouw mocht kiezen uit drie kandidaten aan wie zij na haar dood haar nier zou doneren, wordt hier menselijk leed op perverse wijze geëxploiteerd en veranderd in een vorm van entertainment. Uiteraard is deze exploitatie in wezen al bijna zo oud als de televisie zelf, getuige bijvoorbeeld de legendarische Open het dorp-show, waarin Mies Bouwman tijdens een 23 uur durende uitzending geld binnenhaalde voor een ‘dorp’ met voorzieningen voor fysiek beperkte mensen. Toch krijg je het gevoel alsof hier een grens wordt overschreden. Wellicht zit ’m dat vooral in de quiz-vorm, die immers ook in het geval van de Grote Donorshow voor zoveel heftige reacties zorgde.
Met andere woorden: hoe zieliger de kandidaat, hoe meer geld hij of zij krijgt, en bovendien, hoe meer het publiek, het panel en de kijker thuis zichzelf kunnen feliciteren dat ze hun medemens gelukkig kunnen maken. Want natuurlijk zijn de kandidaten blij met wat ze krijgen, en als men het hen zou vragen zouden ze vermoedelijk geen enkel moreel of politiek bezwaar tegen het programma hebben. Ze zijn toch geholpen?
De Representatie van Armoede op Televisie
Het probleem zit ’m in de eerste plaats in het beeld dat neergezet wordt van armoede. De kandidaten zijn ‘zielige’ mensen die afhankelijk worden gemaakt van onze sympathie. Op die wijze voelen wij ons niet alleen moreel superieur, omdat wij een medemens helpen, maar ook des te gelukkiger in onze eigen financiële situatie. Het doet een beetje denken aan de anekdote van de man die een dakloze inhuren om ’s winters langs zijn huis te lopen, zodat hij nog meer kon genieten van de warmte en knusheid van het haardvuur binnen.
Maar om hulp en ondersteuning te krijgen zou je niet afhankelijk moeten zijn van het medelijden en de welwillendheid van je buurman. Ook wie slecht uit zijn woorden kan komen, of een klootzak is, of ongemanierd of contactgestoord, of wie het simpelweg vertikt om in een SBS show te gaan zitten (omdat hij het, pak ’m beet, beneden zijn waardigheid vindt) heeft recht op hulp in moeilijke tijden. Dat is precies de reden dat sociale zorg in de loop van de twintigste eeuw steeds meer geïnstitutionaliseerd werd, uitmondend in de verzorgingsstaat.
Daarmee is dit SBS-programma in al zijn onsmakelijkheid zelf echter niet het belangrijkste probleem, maar veeleer een symptoom van een veel groter maatschappelijk probleem. Al sinds een decennium zien we in Nederland de zorgwekkende verschuiving van solidariteit naar liefdadigheid. Nog in 2006 voerde de PvdA een succesvolle verkiezingscampagne met de oproep dat voedselbanken moesten verdwijnen. Wouter Bos noemde ze een ‘gênant symbool’ van de toenemende armoede in Nederland. Leven boven de armoedegrens zou immers een kwestie van rechtvaardigheid moeten zijn, niet van liefdadigheid.
Sindsdien, en zeker als gevolg van de financiële crisis, zijn echter alleen maar meer mensen afhankelijk geworden van liefdadigheid. Als de PvdA voedselbanken al een gênant symbool vond, wat is deze nieuwe show van SBS wel niet? Meer nog dan de voedselbanken draagt dit programma bij aan de normalisering van armoede; die wordt dankzij dit programma zelfs beschouwd als een vorm van entertainment waar we onze liefdadigheid op kunnen botvieren, in plaats van iets dat structureel en politiek bestreden moet worden.
In 1891 schreef Oscar Wilde het essay The Soul of Man under Socialism, waarin hij de ideologen van de liefdadigheid genadeloos fileerde: ‘Zij proberen het probleem van armoede op te lossen, bijvoorbeeld door de armen in leven te houden, of, in het geval van de gevorderde school, door ze te amuseren. Maar dit is geen oplossing: het is een verergering van het probleem. Het juiste doel is proberen de samenleving op dusdanige grond te hervormen dat armoede onmogelijk zal zijn.’
Nu heeft armoede natuurlijk nog lang niet het niveau bereikt dat het in de negentiende eeuw had (al gaan we volgens Thomas Piketty’s geruchtmakende boek wel die kant op).
'De Andere Kant van Nederland': Een Diepere Duik in Armoede
De Andere Kant van Nederland is een programma dat mensen volgt die in armoede leven of rond moeten komen met een heel klein budget. Een scheiding, gedwongen verkoop van een huis of een ziekte kan ervoor zorgen dat de rekeningen zich opstapelen en er niet genoeg geld is voor de eerste levensbehoeften. Per provincie volgen we meerdere huishoudens die in armoede leven. Bewoners van Rotterdam, Groningen, Tilburg, Utrecht, Deventer en Kerkrade staan in deze serie centraal.
Hoe zijn zij in deze situatie terechtgekomen? En hoe gaan zij hiermee om in het dagelijks leven?
Recente Afleveringen en Hun Verhalen
Afl. 7 (24-11-2020, RTL5): Martine en Anita gaan trouwen! Ze geven elkaar het jawoord in het Arnhemse stadhuis en daarna is er thuis een feestje. Ook in Vlissingen is het feest. De alleenstaande vader Pat...
Afl. 6 (17-11-2020, RTL5): Peter geeft een feestje voor daklozen uit Leeuwarden en dat is een groot succes. Martine en Anita bereiden hun bruiloft voor. Ze gaan naar de kledingbank voor een outfit voor de...
Afl. 5 (10-11-2020, RTL5): We maken kennis met bijstandsmoeder Ellen en haar dertienjarige dochter Abby. Ze wonen in de armste wijk van Emmen, Angelslo. Ellen heeft een belangrijk en spannend gesprek met...
Afl. 4 (03-11-2020, RTL5): De Arnhemse Martine en Anita bereiden hun bruiloft voor. Ze hebben een financiële meevaller gehad, dus gaan ze op jacht naar trouwringen. Esmeralda uit Amsterdam-Noord orga...
Afl. 3 (27-10-2020, RTL5): De Arnhemse Martine en Anita zijn beiden dakloos zijn geweest. Anita heeft zelfs meer dan dertig jaar op straat geleefd, zwaar verslaafd en eenzaam. Inmiddels wonen ze samen en...
Afl. 2 (20-10-2020, RTL5): We zien hoe Leroy uit Lelystad zich in vrouwenkleding hijst. Bij Patrick en Alice uit Assen lijkt de zoektocht naar een nieuwe baan voor Patrick eindelijk zijn vruchten af te we...
Afl. 1 (13-10-2020, RTL5): Esmeralda uit Amsterdam zet zich ondanks haar eigen armoede dagelijks in voor andere minimagezinnen in de buurt. Ze geeft daar werkelijk iedere vrije vierkante meter van haar hu...
Afl. 6 (14-04-2020, RTL5): De 50-jarige Ron en 46-jarige Bianca runnen samen een kringloopwinkel in Kerkrade, waarbij ze indien nodig mensen zelfs kosteloos helpen aan spullen. De 25-jarige Jennifer en de...
Afl. 5 (07-04-2020, RTL5): De 49-jarige Trees kan niet werken vanwege botontkalking na een schildklieraandoening. Voor haar 17-jarige zoon krijgt ze kinderbijslag, maar dat vervalt op zijn 18e. Ze weet ni...
Afl. 2 (31-03-2020, RTL5): Transseksueel Cynthia moet rondkomen van 60 euro in de week. Om geld te besparen, koopt ze goedkope, onveilige hormoonpillen online. Angie leidde een turbulent leven en is daard...
Afl. 1 (24-03-2020, RTL5): Anita is door een scheiding met torenhoge schulden achtergebleven. Dankzij de voedsel- en kledingbank weet zij zich, samen met haar twee straathonden, met een weekbudget van 50...
Afl. 3 (03-12-2019, RTL5): De 33-jarige Joël woont in een busje en trekt van wijk naar wijk. Om aan voedsel te komen verzamelt hij eten uit afvalcontainers bij supermarkten. De 75-jarige Pierette moe...
Afl. 4 (onbekend, RTL5): De 33-jarige Joël woont in een busje en trekt van wijk naar wijk. Om aan voedsel te komen verzamelt hij eten uit afvalcontainers bij supermarkten. De 75-jarige Pierette moe...
De Kloof Tussen Arm en Rijk in Nederland
Nederland is een van de rijkste landen ter wereld, maar ook hier wonen arme mensen. En dat worden er steeds meer. 1 miljoen Nederlanders leven onder de armoedegrens van 930 euro per maand. En ondanks dat de economie steeds beter draait, stijgt dat aantal. De Andere Kant van Nederland volgt gezinnen en huishoudens in Rotterdam, Tilburg, Groningen, Utrecht, Deventer en Heerlen.
Sommige van hen eten de hele week macaroni smack om genoeg over te houden voor het zondagsuitje. Anderen sparen een maand voor een bezoekje aan de ballenbak of maken zelf hun wasverzachter. En hoe organiseer je een no budget date als je net verliefd bent?
In 2009 interviewde ik mensen over hun percepties van klassenverschillen (Van Eijk 2011). Jannie, een vrouw die jarenlang in een stomerij had gewerkt en ten tijde van het interview leefde van een uitkering, verwees naar de tv-serie ‘Gooische Vrouwen’ om uit te leggen wat ze bedoelde met ‘kouwe kak.’ Ondernemer Cees wond zich op over sterren zoals Wibi Soerjadi en profvoetballers die rijk worden omdat ze een ‘kunstje’ kunnen maar verder ‘niets bijdragen aan de samenleving’.
Ik vermoed dat tv en andere media een niet onbelangrijke rol spelen in hoe Jannie, Cees en vele andere mensen zich een beeld vormen van ‘hoe de andere helft leeft’ en daarmee van sociaaleconomische ongelijkheid in Nederland. De vraag is echter wat Nederlandse tv-programma’s ons precies vertellen over mensen die in armoede of rijkdom leven, en meer algemeen over sociaaleconomische ongelijkheid.
Kritische Analyse van TV-Programma's over Armoede
Wat leren we bijvoorbeeld van het programma ‘Rondkomen in de Schilderswijk’ (RTL4)? Van der Vorst liet zich inspireren door de Britse serie ‘Benefits Street’. Het is relevant de inspiratiebron te melden, omdat over deze serie, die ging over een aantal bewoners van een arme straat in Birmingham, nogal wat ophef ontstond. Kijkers uitten via de sociale media hun afschuw over de deelnemers; sommigen deden zelfs aangifte van delicten die in beeld waren gebracht of bedreigden deelnemers met de dood. Andere kijkers daarentegen keerden zich tegen de sensationele beeldvorming en noemden het poverty porn: uitbuiting van de levens van arme mensen ten dienste van entertainment. De programmamakers zouden een vertekend beeld laten zien van armoede door in te zoomen op werkloosheid, uitkeringsafhankelijkheid, verslavingsproblematiek en criminaliteit, waarmee armoede een individueel probleem wordt in plaats van een gevolg van structurele sociaaleconomische ongelijkheid (zie bijvoorbeeld MacDonald et al.).
Een belangrijke kritiek op Rondkomen in de Schilderswijk is dat de mensen die we in de serie zien niet behoren tot het ‘precariaat’. Het precariaat - 15 procent van de Nederlanders; de term komt uit het SCP-rapport Verschil in Nederland - betreft een groep ‘die over de hele linie achterblijft’. De hoofdrol in Rondkomen is weggelegd voor Mies en Dirk, die het buurthuis runnen. Wat hun inkomen en vermogen is, weten we als kijker niet, maar we zien een echtpaar dat actief is, veel sociale contacten heeft en verbonden is met publieke instellingen. Ook zien we in Rondkomen geen mensen die dakloos zijn of alleenstaande moeders van allochtone afkomst.
Een ander punt van kritiek op Rondkomen is dat het armoede construeert als een individueel probleem. Nergens wordt kijker geprikkeld zich te verdiepen in de oorzaken ervan of het verband te zien met toenemende ongelijkheid.
Voor kennis over de Nederlanders die aan de ‘goede’ kant van de streep staan, de rijken, kan de kijker terecht bij het programma ‘Hoe heurt het eigenlijk?’ van AVROTROS, gepresenteerd door oud-Quote-redacteur Jort Kelder. De rijke Nederlander wordt getypeerd aan de hand van landgoederen, villa’s, jachten, sieraden, autoverzamelingen en andere dure hobby’s. In Hoe heurt het eigenlijk? wordt welvaart net zo goed geïndividualiseerd als armoede in Rondkomen. Alleen een doorgewinterde socioloog ziet het verband tussen banale vragen over de juiste tafelmanieren en of je nu ‘wc’ zegt of ‘toilet’ en het belang van cultureel kapitaal voor intergenerationele overdracht van economisch kapitaal.
Ook een programma als ‘Dubbeltje op zijn Kant’ (RTL4) dat expliciet de economische crisis als bestaansrecht noemt, geeft de kijker de boodschap mee dat ieder zijn sociaaleconomische lot in eigen hand heeft. In het programma worden huishoudens met een financiële schuld geholpen. De deelnemers lijken vooral te behoren tot de door het SCP-benoemde segmenten ‘onzekere werkenden’ en de ‘werkende middengroep’ met vaak laagbetaalde banen en lage of middelbare opleidingen (SCP 2014). Ze krijgen advies van zakenvrouw Annemarie van Gaal en morele steun van presentator en acteur John Williams. De deelnemers worden daadwerkelijk geholpen, mits ze een sterk staaltje ‘positieve psychologie’ dulden. Structurele problemen worden wederom verhuld.
De Noodzaak van Structurele Verandering en Bewustwording
Het is niet moeilijk de klachten van Britse critici omtrent poverty porn ook te uiten voor de genoemde Nederlandse tv-programma’s: sociaaleconomische status wordt sterk geïndividualiseerd door de focus op individuele problemen en leefstijl enerzijds, en het gebrek aan aandacht voor structurele oorzaken van (toenemende) ongelijkheid anderzijds.
De oplossing ligt dan voor de hand: programmamakers moeten meer aandacht hebben voor de maatschappelijke context waarin mensen leven. Bovendien moeten de verhalen van de armen ook verteld worden, vindt Rachel Cooke. Ze trekt een parallel met het boek Nickel and Dimed: On (Not) Getting By in America van auteur en politiek activiste Barbara Ehrenreich (2001). Ehrenreich wilde weten of en hoe het mogelijk is om te leven van de laagstbetaalde banen en gaat undercover als schoonmaker van villa’s, verkoper in een Walmart en bediende in fastfoodrestaurants. Ze laat vooral zien waarom het eigenlijk niet mogelijk is te leven van een uurloon van zes à zeven dollar. Ehrenreichs boek bewijst dat interesse in de levens van de armen niet altijd besmet hoeft te zijn met minachting, aldus Cooke.
Dat is waar, maar wat Ehrenreichs boek anders maakt dan veel tv-shows over armoede is dat zij individuele ervaringen aangrijpt om uit te leggen wat er structureel mis is met de Amerikaanse arbeids- en woningmarkt. Misschien moeten we van programmamakers niet eisen dat ze een waarheidsgetrouw beeld van sociale groepen presenteren, of een accuraat beeld van ongelijkheid. We kunnen wel van hen verlangen dat ze de kijker achterlaten met, in de woorden van een deelnemer aan de reality-show Arm in Nederland? Eigen schuld!, ‘mixed feelings’.
Gwen van Eijk is criminoloog en stadssocioloog en verbonden aan de afdeling Criminologie aan de Universiteit Leiden. Dit artikel is een ingekorte en bewerkte versie van haar bijdrage aan de bundel ‘Voorbij de hype: naar verklaringen van ongelijkheid in Nederland’, Sociologie 2015 (3/4).
'De Andere Kant van Nederland': Een Programma dat Bewustzijn Creëert
De Andere Kant van Nederland is een RTL5 programma over de kloof tussen arm en rijk in ons land. In het programma zien we de armste gemeenten van Nederland en welke verhalen er schuilgaan achter de voordeuren van de minst bedeelde wijken in die steden. We zien dat de kloof tussen arm en rijk in Nederland steeds groter wordt.
Het programma laat niet alleen een andere kant van het land zien, iets dat voor die andere 17 miljoen Nederlanders niet altijd zichtbaar is, maar ook een andere kant van armoede. Het is soms makkelijk om te denken dat mensen die in armoede leven voldoen aan het stereotype van een stel met 8 kinderen, 6 honden, 3 cavia’s, 2 ratelslangen, hangend op de bank, met een sjekkie en een biertje erbij. Dat is - helaas, anders waren het er vast een stuk minder - niet het geval. Armoede kan je tegenwoordig steeds makkelijker ‘overkomen’. Omdat je werkloos raakt, ziek wordt, of omdat je simpelweg te weinig verdient om rond te komen. Want ook werkende armen zie je tegenwoordig steeds vaker.
Waar tv-programma’s eerder vaak wat meer stigmatiserend overkwamen (neem bijvoorbeeld de eerste afleveringen van Steenrijk, Straatarm - het tweede seizoen was een stuk beter), krijgen we tegenwoordig steeds vaker een ‘echt’ kijkje achter de voordeur. Ik ben er blij om. Hoewel het soms best heel schokkend is om te zien dat dit écht gebeurt in Nederland, maakt het je ook bewuster van de tegenstellingen in dit land. En van wat jij er eventueel aan zou kunnen doen.
Ook doorbreekt het weer een belangrijk taboe. Mensen die in armoede leven, schamen zich er vaak voor. Doordat ze niet om hulp durven te vragen, raken ze in grotere problemen. Mensen die er niet mee te maken hebben, kunnen zich niet altijd volledig voorstellen hoe het écht is om arm te zijn. En gaan ervan uit dat de keuzes die zij maken, ook door anderen te maken zijn.
Eigen Verantwoordelijkheid en de Impact van Armoede
En hoewel ik helemaal van eigen verantwoordelijkheid ben en heel weinig kan met het type dat ik hierboven beschreef, is dat helaas niet zo. Dat van die keuzes bedoel ik. Onderzoekers van Harvard en Princeton toonden jaren geleden al aan dat het niet domme mensen zijn die arm worden, maar dat armoede dom maakt. Je schijnt het zelfs te kunnen kwantificeren: armoede kost je 13 IQ-punten. Dat is vergelijkbaar met een nacht niet slapen, maar dan permanent (althans; het effect is niet permanent, maar als je permanent in armoede leeft, kost het je dus wél doorlopend die 13 punten). Dit is trouwens een heel interessant boek daarover.
Ik weet niet hoe het met jullie zit, maar ik merk zéker een verschil in scherpte als ik een nacht wat minder heb geslapen. Het gevolg van die ‘IQ-dip’ is dat de keuzes niet altijd even slim zijn. En vaak meer op de korte termijn gericht zijn dan op de lange termijn. Die keuzes zijn niet altijd geldgerelateerd; het kan ook zijn dat je minder goede keuzes maakt rondom je werk, gezondheid, tijdsbesteding, tijdsplanning, enzovoorts. En dat kan allemaal weer effect hebben op je geld. Of je gebrek eraan. Die effecten zijn bovendien sneller merkbaar, omdat je weinig rek hebt. Als je de afgelopen dagen het Corona-virus op de beurs flink gevoeld hebt, dan is dat - als het goed is - knap vervelend. Die dan misschien niet eens meer spreekwoordelijk is.
Taboe Doorbreken en Positieve Verhalen
Ik ben blij dat dit soort programma’s er ook zijn. Die een kijkje geven in de levens van mensen in arme wijken, maar waarin de focus wel ligt op positieve mensen, die ondanks de moeite die ze ervaren tóch kunnen kijken naar de mooie dingen.
Daarom vond ik het ook ontzettend leuk dat ik - na een prachtige aanbeveling van Annemarie van Gaal, hoe gaaf is dat?! - werd gevraagd om hierover mee te praten in het programma 5 Uur Live op RTL 4. Het is aanstaande vrijdag al, om - jawel - 5 uur. En live. Ik schuif dan met één van de ‘kandidaten’ uit het programma aan bij Daphne Bunskoek en Jamie Trinité, om te praten over armoede in Nederland.
Update: de opname en uitzending zijn inmiddels geweest. Hieronder kun je het resultaat bekijken! En het programma zelf ‘De Andere Kant van Nederland’ is dus óók een aanrader! Het komt elke dinsdag om half 10 op RTL5. De herhaling is op vrijdagavond om half 9. Je kunt de afleveringen ook via RTL Gemist bekijken.
Ken jij dit programma al?
Gerelateerde Programma's en Aanbiedingen
Seizoen 2
Anderen kijken ook:
- Ambassadeur Voor 1 Dag (Informatief | Reality)
- Helden Van Zuid-Afrika (Reality)
- Online Criminelen Ontmaskerd (Misdaad | Reality)
- De Vuilste Jobs van Nederland (Reality)
- Noodservice: In En Om Het Huis (Reality)
- Uitstel Van Executie (Reality)
- Ewout & ... (Documentaire | Reality)
- In De Voetsporen Van Dr.