Het kinderliedje "Altijd is Kortjakje ziek" is een van de meest bekende melodieën uit de Nederlandse kinderliteratuur. Echter, achter de ogenschijnlijk simpele tekst schuilt een rijke geschiedenis met diverse interpretaties en mogelijke oorsprongen, variërend van een schunnig volkslied tot een commentaar op maatschappelijke normen.
De Melodie en Haar Wereldwijde Connecties
De melodie van "Altijd is Kortjakje ziek" is niet uniek voor dit lied. Deze vrolijke en gemakkelijk te onthouden wijs kent zijn oorsprong in het Franse lied "Ah!". Dit bewijst de universele aantrekkingskracht van de melodie, aangezien er meerdere liedjes op deze basis bestaan, zowel in het Nederlands als in andere talen.
Een interessant Nederlands voorbeeld is het alfabetliedje "abcdefg". Het alfabet kan perfect op de melodie van Kortjakje worden gezongen. Ook andere kinderliedjes, zoals "Meester de jongens nemen knikkers mee", maken gebruik van deze melodie, wat de veelzijdigheid ervan benadrukt.
Kortjakje: Van Kledingstuk tot Karakter
De naam "Kortjakje" zelf roept vragen op. Een jakje was oorspronkelijk een kledingstuk voor vrouwen, een soort bovenkleed. De bijnaam 'Kortjakje' zou kunnen duiden op een vrouw die slecht of armoedig gekleed ging. Dit detail is belangrijk voor het begrijpen van de mogelijke oorsprong van het lied.
De oudste bronnen die een voorloper van het huidige kinderliedje bevatten, dateren uit de 17e eeuw. In de collectie Nijhoff is een liedblad te vinden uit circa 1680. Deze vroege versies van het lied bevatten elementen die sterk afwijken van de kinderversie die we vandaag kennen.
De Oorspronkelijke, Schunnige Tekst
Het is belangrijk te beseffen dat veel volksliedjes, door hun mondelinge overlevering, vele regionale en tijdgebonden varianten kennen in zowel tekst als melodie. "Altijd is Kortjakje ziek" is hierop geen uitzondering. De huidige ironische tekst, die gaat over een zogenaamd zieke kwezel die alleen op zondag naar de kerk wil gaan, staat in schril contrast met de oorspronkelijke inhoud.
De oorspronkelijke Kortjakje was geen ziekelijk meisje, maar een vrouw die dronken was, mogelijk door het drinken van jenever. Een citaat uit een notariële akte van notaris Jacob Pont uit Amsterdam (15 november 1662) vermeldt de aanwezigheid van een "jenever drinkende vrouw", een element dat niet is overgeleverd in het huidige kinderliedje. De naam 'Kortjakje' zelf is niet altijd consequent overgeleverd en kan verschillende betekenissen hebben gehad.
Rachel Valderappus: Een Mogelijke Inspiratiebron
Een van de meest aangenomen theorieën over de oorsprong van Kortjakje is dat het lied gebaseerd is op de 17e-eeuwse Rachel Valderappus. Zij werd omschreven als een "sekreetjuffrouw" of "toiletjuffrouw", die niet vies was van een drankje. Een terugkerend refrein in oudere versies luidt: "Kortjakje mag geen Brandewijn, Maer het moet Jenever zijn." De liederen over Kortjakje, die in totaal drie waren, waren niet mals. In één lied wordt beschreven hoe ze op haar tachtigste nog een kind kreeg, en een ander lied gaat over haar testament, waarin ze wenst begraven te worden met een fles jenever in haar kist.
De naam "Falderappes", wat "gespuis" betekent, wordt ook in verband gebracht met deze periode en kan duiden op een negatieve associatie met het personage.
Kortjakje als Prostituee?
Sommige historici suggereren dat "Kortjakje" een verwijzing zou kunnen zijn naar een prostituee. De term "kortjakjes" werd in de 19e eeuw ook gebruikt voor soldatenhoeren die het leger van Napoleon volgden. Hun naam zou afkomstig zijn van hun keurslijfjes. In dit perspectief zou het "ziek zijn" van Kortjakje een eufemisme kunnen zijn voor de gevolgen van haar levensstijl, en haar zondagse kerkbezoek een poging tot verlossing of boetedoening.
De tekst "Altijd is Kortjakje ziek, Midden in de week maar ’s zondags niet" kan dan worden geïnterpreteerd als een meisje dat zich doordeweeks bezighoudt met activiteiten die haar ziek maken, maar op zondag, de dag van de zuiverheid, zich beter voordoet om naar de kerk te gaan.
Andere Interpretaties en Kinderliedjes
Naast de mogelijke oorsprong als schunnig volkslied, zijn er ook lichtere interpretaties mogelijk. Kortjakje kan worden gezien als een vrolijk, maar enigszins hypochonder meisje dat de kerk als haar wekelijkse uitje gebruikte. Haar boek met zilverbeslag kan haar favoriete prentenboek zijn geweest, waar ze trots mee pronkte.
De herhaling van haar ziekte kan ook een boodschap over gezondheid en welzijn inhouden, zeker in een tijdperk zonder moderne geneeskunde waar ziekte een veel serieuzer en gebruikelijker onderwerp was.
De Onzinwoorden in Kinderliedjes
Veel Nederlandse kinderliedjes en rijmpjes bevatten onzinwoorden, zoals in "Iene miene mutte" of "Oze wieze wozewieze". Onderzoeker Frank Arion suggereert dat deze liedjes mogelijk afgeleid zijn van een vorm van Portugees-Kreools, gesproken door slaven uit West-Afrika. Hij heeft bijvoorbeeld het rijmpje "Iene miene mutte" proberen te vertalen, waarbij de vele meisjes "daar beneden" mogelijk verwijzen naar de situatie op slavenschepen.
Andere Bekende Kinderliedjes en Hun Oorsprong
De discussie over de betekenis van "Altijd is Kortjakje ziek" brengt ook andere bekende kinderliedjes ter sprake, zoals:
- "Twee emmertjes water halen": Dit lied zou een spotlied kunnen zijn geweest op de koning, waarbij "straatje" verwijst naar het lichaam van een meisje, en de koning door haar "straatje" en "poort" rijdt.
- "Hop Marjanneke, stroop in ’t kanneke": Volgens Heleen van den Bos zou dit een spotlied zijn geweest voor de "kale (=dronken) Fransen" die tijdens de Napoleontische tijd overal binnendrongen. De "stroop in ’t kanneke" kan ook een seksuele lading hebben.
- "In Holland staat een huis": Dit lied is een afgeleide versie van een ouder lied dat mogelijk al in 1722 door Duitse studenten werd gezongen. De oorspronkelijke versie was harder en platter, met teksten over kruipen in het hooi en het kopen van kinderen van het verdiende geld.
- "Witte zwanen, zwarte zwanen": Er zijn verschillende theorieën over de herkomst. Eén theorie, voorgesteld door Heleen van den Bos, plaatst de oorsprong in de Germaanse tijd, waar "Engeland" staat voor het land van de engelen. Een andere theorie suggereert dat "Engeland" staat voor het "enge land", waarbij "eng" nauw betekent.
Het is belangrijk te benadrukken dat veel van deze verklaringen speculatief zijn en gebaseerd op mondelinge overlevering en historische interpretaties. De exacte oorsprong van veel kinderliedjes blijft een mysterie, wat bijdraagt aan hun blijvende fascinatie.