In het VARA-programma Typisch Nederlands leidt Jeroen Pauw een grootschalig sociaal experiment waarin acht mensen met radicaal verschillende achtergronden gedwongen worden om samen te leven. Het doel van dit programma is om antwoord te geven op de prangende vraag: wat is nu eigenlijk typisch Nederlands?
Den Haag als Decor voor het Experiment
Jeroen Pauw koos Den Haag als locatie voor dit experiment, een stad die volgens hem veel zegt over de Nederlandse identiteit. Hij benadrukt de diversiteit van de stad, waar meer dan de helft van de inwoners een andere afkomst heeft. Den Haag is ook de stad waar recente maatschappelijke spanningen zichtbaar werden, zoals de demonstratie tegen Marokkanen en antisemitische leuzen. Pauw stelt dat dit een geschikte omgeving biedt om de vraag te stellen: "Wie zijn wij als we 'Nederlands' definiëren?"
Deelnemers en Hun Verschillen
Acht inwoners van Den Haag, afkomstig uit diverse etnische, culturele en sociaaleconomische achtergronden, vormen de kern van het experiment. De groep bestaat uit een homo, een Marokkaanse Nederlander, een Haagse en een Hagenees, een oudere Antilliaan, een jonge moslima, een Turkse ondernemer en een Surinamer. Deze selectie is bedoeld om de Nederlandse samenleving in miniatuur te representeren.
Deelnemers wonen samen in één huis en worden geconfronteerd met elkaars vooroordelen. Al snel botsen hun gebruiken en principes, maar onverwacht ontdekken ze ook verrassende overeenkomsten. Om de onderlinge banden verder te verkennen, worden de deelnemers later in koppels verdeeld om elkaars leven te ervaren.
Vergelijking met Documentaire 'Alleman'
Het programma Typisch Nederlands werd minder goed bekeken dan bijvoorbeeld Heel Holland bakt, mede omdat het als zeer ongemakkelijk en confronterend wordt ervaren. Dit staat in contrast met de documentaire Alleman (1963) van Bert Haanstra. In deze film schetst columnist Simon Carmiggelt een beeld van Nederland als "twaalf miljoen individualisten, maar erg verdraagzaam." Haanstra's documentaire toont een mozaïek van gemoedelijke, zwart-wit taferelen waarin Nederlanders veel samen doen, zoals doden herdenken, carnaval vieren en schaatsen, maar ook graag hun eigen deur dichtgooien. Carmiggelt beschrijft hen als verdraagzame individualisten.
Het woord 'individualist' heeft echter een andere lading gekregen. Waar Carmiggelt het als een deugd zag, wordt het nu vaak gebruikt als een eufemisme voor asociaal gedrag. Bovendien is het aantal inwoners van Nederland aanzienlijk gestegen, wat het maken van een portret van het huidige Nederland complexer maakt.
De Confronterende Realiteit van Typisch Nederlands
Jeroen Pauw probeert met de serie Typisch Nederlands een beeld te schetsen van het hedendaagse Nederland. Het eindresultaat is echter aanzienlijk minder harmonieus dan Alleman. De Hollandse monterheid van Carmiggelt klinkt nog maar zwakjes door de serie heen. Verdraagzaamheid blijft een centraal thema, maar het wordt als vervormd en geforceerd ervaren. Typisch Nederlands blijft tot de laatste aflevering een ongemakkelijk kijkprogramma.
Het Sociaal Experiment in Den Haag
Het format van Typisch Nederlands is dat van een sociaal experiment. Acht inwoners van Den Haag, een stad die als zeer gesegregeerd wordt beschouwd, worden samengebracht in een huis om hun verschillen en overeenkomsten te confronteren. De selectie van deelnemers is bewust karikaturaal: drie moslims (waaronder één zeer orthodoxe), een homoseksuele man, een PVV-stemmer, een Surinaamse, een Antilliaan en een vrouw van een tennisclub. De centrale vraag blijft: wat is nog typisch Nederlands met zoveel verschillende achtergronden?
De eerste confrontaties ontstaan al bij alledaagse zaken, zoals het maken van een boodschappenlijstje, waarbij de vraag "wie eet er géén ham!?" tot discussie leidt. Sociologen worden ingeschakeld om de onvermijdelijkheid van culturele botsingen te duiden wanneer verschillende groepen samengezet worden. De deelnemers lijken gewapend de confrontatie aan te gaan, klaar om hun eigen waarden te verdedigen en die van anderen te bevragen. Fatima moet bijvoorbeeld uitleggen waarom ze een hoofddoek draagt, terwijl Hassan aangeeft het niet prettig te vinden dat er in zijn buurt gedronken wordt. Voordat er zelfs maar gegeten kan worden, is er al discussie.
Het programma dreigt aanvankelijk te verzanden in een pijnlijke bevestiging van clichés over de multiculturele mislukking, gesitueerd in een Haagse villa. Echter, na de eerste aflevering, waarin de deelnemers zich vooral politiek uiten, wordt het programma interessanter. De deelnemers merken op dat de gesprekken zich voornamelijk richten op de islam. Fatima, de meest zachtmoedige van de groep, wil niet enkel als moslima gezien worden en deelt tijdens een theemoment verhalen over haar recent overleden vader. Dit leidt tot luisterende oren, gesnik en troostende schouderklopjes.
Pogingen tot Verbroedering
Een van de meest aangrijpende aspecten van Typisch Nederlands is de duidelijke wil van alle kandidaten om met elkaar door één deur te kunnen. De discussies lopen vaak voorspelbaar vast met uitspraken als "Ja, dat is jouw waarheid!" en "Nee, er is maar één waarheid!", wat zichtbaar verdriet veroorzaakt bij de deelnemers. Pogingen tot toenadering worden gedaan met non-verbale middelen: een wijntje, een bloemetje, een dansje of een warme maaltijd. Dennis, een Hagenees met een groot hart, die voortdurend kamelengrappen maakt, slaat iedereen om de arm. Dit is een mix van onmacht, manipulatie en een oprecht verlangen naar verbroedering.
Het feit dat Hassan, met zijn baard en traditionele kleding, het aanraken van vrouwen vermijdt, valt niet in goede aarde. Vooral Nicole, die waarde hecht aan gezelligheid en van de bubbels houdt, vindt het hierdoor moeilijk om normaal contact te maken. Schouderklopjes worden door haar als een normaal onderdeel van interactie gezien. "Wij zijn dat gewoon zo gewend," verklaart zij.
'Typisch Nederlands': Een Verzameling Gewoonten
De uitspraak "wij" komt vaker terug in de serie. Dennis heeft de hinderlijke gewoonte om de Surinaamse Dominique toe te spreken namens "ons", de Nederlanders. Dit gebeurt met name tijdens discussies over Zwarte Piet, waarbij Dominique probeert uit te leggen hoe zij zich vaak slachtoffer voelt van racisme. Dennis bedoelt waarschijnlijk dat "wij" het goed bedoelen, maar zijn betuttelende toon en de rol van een "foute schoolmeester" komen vaak naar voren. "Jij bent geen slaaf," doceert hij, "jij bent geen Zwarte Piet, jij bent Dominique. Ja, toch?"
Langzaam tekent zich een onhandig, maar onvermijdelijk antwoord af op de centrale vraag van het programma. 'Typisch Nederlands' blijkt een verzameling gewoonten te zijn - zoals het Sinterklaasfeest, boterhammen met ham of de borrel om vijf uur - waaraan niet elke Nederlander zich per se wenst te houden.
Over één van die gewoonten lijkt echter iedereen het in theorie eens: mensen in hun waarde laten, elkaar niet de wet voorschrijven en niemand in een keurslijf duwen. Dit is een sentimentele echo van de Postbankreclame uit 1997, die stelde: "Vijftien miljoen mensen."
Maar natuurlijk, de homo voelt zich niet getolereerd door de moslim, de moslim door de Hagenees, en de Hagenees tolereert niemand die niet aan tolerantie doet. Want dat is wat "wij" hier in dit land doen. "Ja, toch?"
In deze ogenschijnlijk onschuldige stoplap schuilt de tragiek die Typisch Nederlands zo'n stroeve kijkervaring maakt. De uitspraak wordt vaker gebruikt wanneer de Hagenaars, na uitputting van discussies, zich beroepen op een gemeenschappelijke waarde. Vooral Dennis zet het vaak in. Wanneer de kandidaten op de derde dag in tweetallen worden ingedeeld om elkaars leven te verkennen, neemt hij Dominique mee naar het graf van zijn moeder. Hij merkt dat zij moeite heeft dingen los te laten - Zwarte Piet, haar jeugd vol racisme - en meent dat het haar zal helpen te zien hoe hij omgaat met het verlies van zijn moeder. "Huilen doen we niet meer," zegt hij opgewekt, "dat is verleden tijd. Nu eren we alleen maar. Ja, toch?" Dominique staat ongemakkelijk bij het graf, maar knikt. Wat kan ze anders? Ja, toch?
Het programma laat zien dat de door Carmiggelt bezongen verdraagzaamheid in Typisch Nederlands de vorm heeft aangenomen van een schraal compromis. Een afgedwongen compromis zelfs. "Ja, toch?" betekent zoiets als: in dit land zijn we het met elkaar eens, ook als we het niet met elkaar eens zijn. Als je het daar niet mee eens bent, dan flikker je maar op.
Is dat dan typisch Nederlands? Als de kijkcijfers mogen worden geloofd, keek Nederland afgelopen weekend veel liever naar Heel Holland Bakt. In dat programma wekken acht roomwitte bakkers en een charmante Martine Bijl (die wel wat wegheeft van Carmiggelt) de indruk dat alles altijd koek en ei is. Dit in tegenstelling tot het hakkelende eindgesprek van Typisch Nederlands, waarin opnieuw niemand elkaar laat uitpraten. De gelaten (of is het tolerante?) blik van Pauw bevestigt: we hebben gekeken naar een soms lichtvoetig, maar vaker zorgwekkend programma. Een stap verder zijn we niet gekomen.
Alle afleveringen van Typisch Nederlands zijn terug te zien op Npo.nl.